स्नेहा झा
हालका वर्षहरूमा डेटा लिकका घटनाहरू तीव्र गतिमा बढिरहेका छन्। इमेल, पासवर्ड र बैंकिङ विवरणहरू बाहिरिने घटनाले व्यक्तिको आर्थिक र व्यक्तिगत सुरक्षामै प्रत्यक्ष जोखिम सिर्जना गर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा आत्तिनु भन्दा पनि तुरुन्त सही कदम चाल्नु अत्यावश्यक हुन्छ।
आजभोलि डेटा चुहावट सामान्यजस्तै भइसकेको छ। धेरैपटक प्रयोगकर्तालाई इमेलमार्फत “तपाईंको केही विवरण लीक भएको हुन सक्छ” भन्ने सूचना प्राप्त हुन्छ। त्यस्ता सूचनामा प्रायः “स्थिति नियन्त्रणमा छ” वा “दुरुपयोगको प्रमाण भेटिएको छैन” भन्ने उल्लेख हुन्छ। तत्काल कुनै क्षति नदेखिँदा धेरैले यस्ता चेतावनीलाई बेवास्ता गर्ने गर्छन्। तर साइबर सुरक्षालाई हलुका रूपमा लिनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
हामी दैनिक रूपमा डिजिटल भुक्तानी, नेट बैंकिङ र डिजिटल वालेट प्रयोग गर्ने भएकाले खतरा झनै संवेदनशील छ। यदि इमेल वा पासवर्ड लीक भयो भने बैंक खाता तथा अन्य महत्वपूर्ण सेवा जोखिममा पर्न सक्छन्। त्यसैले आत्तिनु आवश्यक छैन, तर तुरुन्त सुरक्षा उपाय अपनाउनु जरुरी छ।
सर्वप्रथम आफ्नो इमेल खाता सुरक्षित गर्नुहोस्
इमेल खाता तपाईंका सबै अनलाइन सेवाहरूको ‘मुख्य चाबी’ जस्तै हो। कसैले इमेलमा पहुँच पाएमा अन्य खाताको पासवर्ड सजिलै परिवर्तन गर्न सक्छ।
- तुरुन्त इमेलको पासवर्ड परिवर्तन गर्नुहोस्।
- लामो, जटिल र पहिले प्रयोग नगरिएको पासवर्ड प्रयोग गर्नुहोस्।
- दुई–तह प्रमाणीकरण (2FA) सक्रिय गर्नुहोस्।
- सन्देशमार्फत आउने कोडभन्दा प्रमाणीकरण एप (Authenticator App) प्रयोग गर्नु अझ सुरक्षित हुन्छ।
- सेटिङमा गएर हालैको लगइन गतिविधि जाँच गर्नुहोस्। अपरिचित उपकरण देखिएमा सबै सत्रबाट लगआउट गर्नुहोस्।
अन्य खाताका पासवर्ड पनि परिवर्तन गर्नुहोस्
- चुहावटको प्रभाव परेको सबै खाताको पासवर्ड तुरुन्त बदल्नुहोस्।
- एउटै पासवर्ड धेरै सेवामा प्रयोग नगर्नुहोस्।
- कम्तीमा १४ अक्षरको बलियो र अनियमित पासवर्ड बनाउनुहोस्।
- पासवर्ड व्यवस्थापक (Password Manager) प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।
- सम्भव भए पासकी (Passkey) सुविधा प्रयोग गर्नुहोस्, जसले बायोमेट्रिक (औंठाछाप वा अनुहार पहिचान) मार्फत सुरक्षित लगइन गर्न मद्दत गर्छ।
जहाँ सम्भव छ, दुई–तह प्रमाणीकरण अनिवार्य रूपमा सक्रिय गर्नुहोस्
- पासवर्ड बाहेक अस्थायी कोड वा बायोमेट्रिक प्रमाणीकरणले थप सुरक्षा तह प्रदान गर्छ।
- बैंकिङ वा व्यक्तिगत विवरण भएका खातामा अनिवार्य रूपमा 2FA प्रयोग गर्नुहोस्।
- पुनःप्राप्ति (Recovery) कोड सुरक्षित स्थानमा राख्नुहोस्।
शंकास्पद गतिविधिमा नियमित निगरानी राख्नुहोस्
- हालैका लगइन र बैंकिङ कारोबार जाँच गर्नुहोस्।
- इमेलमा अनधिकृत फर्वार्डिङ नियम सेट गरिएको छैन भन्ने सुनिश्चित गर्नुहोस्।
- कुनै अनधिकृत गतिविधि देखिएमा तुरुन्त सम्बन्धित सेवा प्रदायक वा बैंकलाई जानकारी दिनुहोस्।
अनावश्यक एप र उपकरणको पहुँच हटाउनुहोस्
पुराना मोबाइल, ल्यापटप वा प्रयोग नगर्ने एपहरूबाट खाताको पहुँच हटाउनुहोस्। यस्ता माध्यमहरू साइबर आक्रमणको कमजोर कडी बन्न सक्छन्।
दीर्घकालीन सचेतना अपनाउनुहोस्
सबै सुरक्षा कदम अपनाएपछि पनि नियमित रूपमा खाताहरू जाँच गर्ने बानी बसाल्नु आवश्यक छ। केही साइबर आक्रमणकारीहरूले चोरी भएको विवरण तुरुन्त प्रयोग नगरी महिनौंसम्म पर्खिन सक्छन्।
डेटा चुहावट चिन्ताजनक विषय हो, तर सही समयमा सही कदम चाल्दा तपाईं आफ्नो पहिचान, बैंक खाता र डिजिटल सम्पत्ति सुरक्षित राख्न सक्नुहुन्छ। साइबर सुरक्षा आजको डिजिटल जीवनशैलीको अनिवार्य हिस्सा हो—सचेत रहनु नै सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा हो।
