स्नेहा झा
काठमाडौं । आजको डिजिटल युगमा इन्टरनेट प्रयोग गर्ने धेरै मानिसले आफ्नो प्राइभेसी सुरक्षित राख्न भिपिएन (भर्चुअल प्राइभेट नेटवर्क) प्रयोग गर्छन् । विशेष गरी सार्वजनिक वाइफाइ, प्रतिबन्धित वेबसाइट पहुँच, लोकेसन लुकाउन वा आफ्नो अनलाइन एक्टिभिटी सुरक्षित राख्न भन्दै लाखौं प्रयोगकर्ताले निःशुल्क भिपिएन एप्स डाउनलोड गरिरहेका छन् ।
तर एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेको छ, के निःशुल्क भिपिएन वास्तवमै तपाईंको गोपनीयता जोगाइरहेका छन्, वा तपाईंको डाटा बेचेर पैसा कमाइरहेका छन् ?
सायद धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ, इन्टरनेटमा उपलब्ध सबै फ्रि भिपिएन सेवा सुरक्षित हुँदैनन् । केही सेवा प्रयोगकर्ताको ब्राउजिङ हिस्ट्री, लोकेसन, डिभाइस जानकारी, एप प्रयोग गर्ने बानी र कहिले काहीँ व्यक्तिगत डाटा समेत सङ्कलन गरेर विज्ञापन नेटवर्क वा तेस्रो पक्ष कम्पनीलाई उपलब्ध गराउन सक्छन् ।
भिपिएन वास्तवमा के हो ?
भिपिएन भनेको प्रयोगकर्ताको डिभाइस र इन्टरनेटबीच एउटा सुरक्षित इन्क्रिप्टेड टनेल बनाउने प्रविधि हो । यसको मुख्य उद्देश्य:
- इन्टरनेट ट्राफिक इन्क्रिप्ट गर्ने
- ह्याकरबाट जोगाउने
- आइपी एड्रेस लुकाउने
- सार्वजनिक वाइफाइमा सुरक्षा दिने
सैद्धान्तिक रूपमा हेर्दा भिपिएनले प्रयोगकर्ताको गोपनीयता बढाउनुपर्ने हो । तर समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ जब सेवा निःशुल्क हुन्छ ।
निःशुल्क भिपिएनले पैसा कहाँबाट कमाउँछन् ?
प्रविधि उद्योगमा एउटा पुरानो भनाइ छ:
“यदि उत्पादन निःशुल्क छ भने, सम्भवतः उत्पादन तपाईं स्वयं हुनुहुन्छ ।”
धेरै फ्रि भिपिएन सेवाको सञ्चालन खर्च निकै ठूलो हुन्छ । सर्भर, ब्यान्डविथ, सुरक्षा पूर्वाधार, मेन्टेनेन्स र प्राविधिक समर्थनमा निरन्तर लगानी आवश्यक पर्छ । प्रयोगकर्ताबाट शुल्क नलिने हो भने कम्पनीले अन्य माध्यमबाट आम्दानी गर्नुपर्छ ।
सामान्य आम्दानीका स्रोत
- विज्ञापन देखाउने
- प्रयोगकर्ताको डाटा विश्लेषण गर्ने
- ब्राउजिङ व्यवहार ट्र्याक गर्ने
- मार्केटिङ कम्पनीलाई जानकारी उपलब्ध गराउने
- प्रिमियम सेवा बेच्न डाटा प्रयोग गर्ने
किन यो खतरनाक हुन सक्छ ?
१. ब्राउजिङ हिस्ट्री सङ्कलन
केही भिपिएन एप्सले प्रयोगकर्ताले कुन वेबसाइट खोल्यो, कति समय बस्यो र कुन सामाग्रीमा रुचि देखायो भन्ने विवरण राख्न सक्छन् ।
२. अत्यधिक परमिसन माग्ने
धेरै फ्रि भिपिएन एप्सले आवश्यकताभन्दा बढी परमिसन माग्छन्, जस्तै:
- कन्ट्याक्ट एक्सेस
- लोकेसन एक्सेस
- स्टोरेज एक्सेस
- फोन स्टेट जानकारी
सामान्य भिपिएन सञ्चालनका लागि यी सबै अनुमति आवश्यक नहुन सक्छन् ।
३. विज्ञापन ट्र्याकिङ
केही सेवा भित्रै ट्र्याकिङ एसडिके (सफ्टवेयर डेभलपमेन्ट किट) राखिएका हुन्छन्, जसले प्रयोगकर्ताको व्यवहार विज्ञापन कम्पनीसम्म पुर्याउन सक्छ ।
४. कमजोर इन्क्रिप्सन
सबै भिपिएनले समान स्तरको सुरक्षा प्रयोग गर्दैनन् । कमजोर इन्क्रिप्सन भएका सेवाले तपाईंलाई झन् बढी जोखिममा पार्न सक्छन् ।
स्मार्टफोन प्रयोगकर्ताका लागि किन ठूलो खतरा ?
नेपालमा अधिकांश इन्टरनेट प्रयोगकर्ता एन्ड्रोइड स्मार्टफोनमा निर्भर छन् । धेरैले प्ले स्टोरमा देखिएको पहिलो फ्रि भिपिएन एप डाउनलोड गर्छन् । तर केही एप्सले:
- ब्याकग्राउन्डमा निरन्तर डाटा पठाउन सक्छन्,
- ब्याट्री अत्यधिक प्रयोग गर्न सक्छन्,
- अनावश्यक विज्ञापन देखाउन सक्छन्,
- वा डिभाइसलाई अन्य नेटवर्क गतिविधिमा प्रयोग गर्न सक्छन् ।
साइबर सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार सार्वजनिक वाइफाइ प्रयोग गर्दा असुरक्षित भिपिएन प्रयोग गर्नु, भिपिएन नै प्रयोग नगर्नुभन्दा पनि खराब हुन सक्छ ।
कसरी चिन्ने सुरक्षित भिपिएन ?
ध्यान दिनुपर्ने संकेत
स्पष्ट नो-लग्स पोलिसी
कम्पनीले प्रयोगकर्ताको गतिविधि सुरक्षित नराख्ने प्रतिबद्धता सार्वजनिक रूपमा गरेको हुनुपर्छ ।
स्वतन्त्र सिक्युरिटी अडिट
विश्वसनीय सेवाहरूले तेस्रो पक्षबाट सुरक्षा परीक्षण गराएका हुन्छन् ।
पारदर्शी प्राइभेसी पोलिसी
कुन डाटा सङ्कलन हुन्छ र किन हुन्छ भन्ने स्पष्ट उल्लेख हुनुपर्छ ।
अत्यधिक विज्ञापन नहुने
भिपिएन खोल्ने बित्तिकै धेरै पप-अप एड्स देखिए सावधान हुनु उपयुक्त हुन्छ ।
साधारण प्रयोगकर्ताले के गर्ने ?
सुरक्षित अभ्यास
- अपरिचित फ्रि भिपिएन एप्स डाउनलोड नगर्ने ।
- प्ले स्टोर वा एप स्टोरमा समीक्षा मात्र होइन, प्राइभेसी पोलिसी पनि पढ्ने ।
- आवश्यक नभएको परमिसन अस्वीकार गर्ने ।
- बैंकिङ, इसेवा, खल्ती वा अन्य वित्तीय कारोबार गर्दा अज्ञात भिपिएन प्रयोग नगर्ने ।
- सम्भव भए विश्वसनीय पेड भिपिएन सेवा प्रयोग गर्ने ।
नेपालका सन्दर्भमा बढ्दो चुनौती
नेपालमा डिजिटल भुक्तानी, मोबाइल बैंकिङ, अनलाइन सरकारी सेवा, क्लाउड स्टोरेज र रिमोट वर्क बढ्दै गएको छ । यस्तो अवस्थामा प्राइभेसी केवल प्राविधिक विषय होइन, यो आर्थिक सुरक्षा र व्यक्तिगत सुरक्षासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित विषय बनेको छ । विशेष गरी विद्यार्थी, फ्रिलान्सर, पत्रकार, व्यवसायी र सार्वजनिक वाइफाइ प्रयोग गर्नेहरू निःशुल्क भिपिएन को जोखिमबारे सचेत हुन आवश्यक छ ।
भिपिएनको उद्देश्य तपाईंलाई इन्टरनेटमा सुरक्षित बनाउनु हो । तर सबै फ्रि भिपिएन सेवा तपाईंको पक्षमा काम गर्छन् भन्ने मान्नु ठूलो भूल हुन सक्छ । केही सेवाले तपाईंको प्राइभेसी जोगाउने होइन, तपाईंको डिजिटल व्यवहारलाई व्यापारिक उत्पादनमा रूपान्तरण गरिरहेका हुन सक्छन् ।
इन्टरनेटमा सुरक्षा खोज्ने क्रममा हामीले एउटा कुरा सम्झनुपर्छ: निःशुल्क सुविधा उपयोगी हुन सक्छ, तर डिजिटल संसारमा सबैभन्दा महँगो मूल्य कहिले काहीँ हाम्रो आफ्नै डाटा हुन सक्छ ।
