विमानको उचाइमा पावर बैंकमा आगलागी हुने वा विस्फोट हुने जोखिम किन हुन्छ ?

काठमाडौं । दिल्लीबाट चेन्नईका लागि उडेको इन्डिगो एयरलाइन्सको विमानमा हालै एक यात्रुको पावर बैंकमा अचानक आगलागी भएको घटना सार्वजनिक भएको छ । विमान करिब ३५ हजार फिटको उचाइमा उडिरहेका बेला ओभरहेड लगेज कम्पार्टमेन्टमा राखिएको पावर बैंकबाट धुवाँ र आगो निस्किएपछि यात्रुहरू त्रसित भएका थिए ।

विमानका केबिन क्रूले तत्काल आगो नियन्त्रणमा लिएका थिए भने पाइलटले विमानलाई हैदराबादमा आपत्कालीन अवतरण गराएका थिए । घटनामा सबै यात्रु सुरक्षित रहेको बताइएको छ ।

यस घटनाले हवाई यात्राका क्रममा पावर बैंक प्रयोग तथा भण्डारण गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानीबारे पुन: ध्यानाकर्षण गराएको छ । आखिर विमानको उचाइमा पावर बैंकमा आगलागी हुने वा विस्फोट हुने जोखिम किन हुन्छ ? यसबाट कसरी बच्न सकिन्छ ?

पावर बैंकमा आगलागी किन हुन्छ ?
पावर बैंकमा सामान्यतया लिथियम-आयन वा लिथियम-पोलिमर ब्याट्री प्रयोग गरिएको हुन्छ । यस्ता ब्याट्रीले सानो आकारमै धेरै ऊर्जा सञ्चित गर्न सक्छन् । सामान्य अवस्थामा यी ब्याट्री सुरक्षित रूपमा काम गर्छन् । तर, ब्याट्रीभित्र विद्युतीय सर्ट सर्किट, भौतिक क्षति वा अन्य प्राविधिक खराबी उत्पन्न भएमा तापक्रम तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ ।

यस प्रक्रियालाई ‘थर्मल रनअवे’ भनिन्छ । यस अवस्थामा ब्याट्रीभित्रको तापक्रम अनियन्त्रित रूपमा बढ्दै जान्छ, ग्यास उत्पादन हुन सक्छ र अन्तत: धुवाँ निस्कने, आगलागी हुने वा ब्याट्री फुट्ने जोखिम उत्पन्न हुन्छ ।

विमान उडिरहेको समयमा केबिनको वायुदाब जमिनको तुलनामा कम हुन्छ । तर, कम वायुदाबकै कारण पावर बैंक अनिवार्य रूपमा विस्फोट हुन्छ भन्ने होइन । ब्याट्रीभित्र पहिलेदेखि नै खराबी, क्षति वा अत्यधिक ताप उत्पन्न गर्ने अवस्था भएमा आगलागीको जोखिम बढ्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा ब्याट्रीबाट निस्कने ज्वलनशील ग्यासले आगो फैलाउन समेत मद्दत गर्न सक्छ ।

पावर बैंकमा आगलागी हुनुका मुख्य कारण
- निम्न गुणस्तरका ब्याट्री: गुणस्तरहीन वा नक्कली पावर बैंकमा आवश्यक सुरक्षा प्रणाली कमजोर हुन सक्छ ।
- भौतिक क्षति: पावर बैंक खस्नु, थिचिनु वा भित्रको ब्याट्रीमा क्षति पुग्नुले सर्ट सर्किट निम्त्याउन सक्छ ।
- धातुका वस्तुसँगको सम्पर्क: पावर बैंकका टर्मिनल सिक्का, साँचो वा अन्य धातुका वस्तुसँग सम्पर्कमा आउँदा सर्ट सर्किट हुन सक्छ ।
- पुरानो वा बिग्रिएको ब्याट्री: समयसँगै ब्याट्रीको अवस्था बिग्रँदा जोखिम बढ्न सक्छ ।
- अत्यधिक ताप: असामान्य रूपमा तात्नु वा चार्जिङ प्रणालीमा खराबी आउनुले ब्याट्रीमा समस्या उत्पन्न गर्न सक्छ ।

त्यस्तै, पावर बैंक ओभरहेड लगेज कम्पार्टमेन्टमा राखिएको अवस्थामा आगलागी भएको थाहा पाउन ढिलाइ हुन सक्छ। यसले धुवाँ वा आगो नियन्त्रण गर्न कठिन बनाउन सक्छ ।

हवाई यात्रामा पावर बैंक प्रयोग गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानी
१. पावर बैंक चेक-इन लगेजमा नराख्नुहोस्
पावर बैंकजस्ता अतिरिक्त लिथियम ब्याट्री सामान्यतया हातमा बोक्ने झोलामा राख्नुपर्छ । चेक-इन लगेजमा राख्ने विषयमा लागू हुने हवाई सुरक्षा नियम पालना गर्नुपर्छ ।

२. एयरलाइन्सको निर्देशन पालना गर्नुहोस्
पावर बैंक कहाँ राख्ने भन्ने विषयमा एयरलाइन्सका नियम फरक हुन सक्छन् । सम्भव भएसम्म यसलाई आफ्नो पहुँचमा वा सिटमुनि सुरक्षित रूपमा राख्नुहोस् । ओभरहेड कम्पार्टमेन्टमा राख्न अनुमति छ कि छैन भन्ने कुरा सम्बन्धित एयरलाइन्ससँग पुष्टि गर्नुहोस् ।

३. स्वीकृत क्षमता भएको पावर बैंक प्रयोग गर्नुहोस्
धेरै एयरलाइन्समा १०० वाट-घण्टा (Wh) सम्मका पावर बैंक सामान्यतया अनुमति प्राप्त हुन्छन् । तर, नियम एयरलाइन्स र देशअनुसार फरक हुन सक्छन् । १०० देखि १६० Wh सम्मका ब्याट्रीका लागि विशेष अनुमति आवश्यक पर्न सक्छ भने १६० Wh भन्दा बढी क्षमताका ब्याट्री सामान्यतया यात्रु विमानमा निषेधित हुन्छन् । यात्रा गर्नुअघि सम्बन्धित एयरलाइन्सको नियम जाँच गर्नुहोस् ।

४. गुणस्तरीय उत्पादन छनोट गर्नुहोस्
विश्वसनीय ब्रान्डका पावर बैंक खरिद गर्नुहोस् । नेपालमा खरिद गर्दा लागू हुने गुणस्तरसम्बन्धी मापदण्ड तथा प्रमाणीकरण पनि जाँच गर्नुहोस् ।

५. बिग्रिएको पावर बैंक नबोक्नुहोस्
ब्याट्री फुलेको, चर्किएको, थिचिएको वा असामान्य रूपमा तात्ने गरेको छ भने त्यसलाई विमानमा नलैजानुहोस् ।

६. पावर बैंकबाट फोन चार्ज गर्दा सावधानी अपनाउनुहोस्
उडानका क्रममा पावर बैंक प्रयोग गर्न अनुमति छ कि छैन भन्ने कुरा एयरलाइन्ससँग बुझ्नुहोस्। अनुमति नभएको अवस्थामा प्रयोग नगर्नुहोस् । प्रयोग गर्न अनुमति भएपनि ब्याट्री असामान्य रूपमा तात्न थालेमा तत्काल प्रयोग रोक्नुहोस् ।

आगलागी भएमा के गर्ने ?
विमानभित्र पावर बैंकबाट धुवाँ निस्किएको, असामान्य रूपमा तातेको वा आगो लागेको देखिएमा त्यसलाई आफैँ समातेर वा खोल्ने प्रयास नगर्नुहोस् । तुरुन्तै केबिन क्रूलाई जानकारी दिनुहोस् र उनीहरूको निर्देशन पालना गर्नुहोस् । लिथियम ब्याट्रीमा आगलागी हुँदा पुन: आगो बल्ने जोखिम समेत हुन सक्ने भएकाले प्रशिक्षित कर्मचारीबाट उचित व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ ।