गौरवराज उपाध्याय: तारको जञ्जालबाट विश्वव्यापी इन्टरनेटको यात्रासम्म (भिडियो)

काठमाडौं । नेपालमा इन्टरनेटको इतिहास लेख्दा केही नामहरू यस्ता छन्, जसलाई केवल एउटा पेशा वा परिचयले बाँध्न सकिँदैन । गौरवराज उपाध्याय त्यस्तै एक व्यक्तित्व हुन् । उनी सिस्टम एड्मिनिस्ट्रेटर हुन्, नेटवर्क इन्जिनियर हुन्, पत्रकार हुन्, रेडियो कार्यक्रम निर्माता हुन्, विकासकर्मी हुन्, उद्यमी हुन्, र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा समुदाय निर्माणमा विश्वास गर्ने एक दूरदर्शी अभियन्ता हुन् । उनको जीवनले देखाउँछ कि प्रविधिको विकास केवल तार, सर्भर र कम्प्युटरको कथा होइन; त्यो जिज्ञासा, सहयोग, संघर्ष र निरन्तर सिकाइको कथा पनि हो ।

विराटनगरको एउटा जिज्ञासु बालक

पूर्वको विराटनगरमा जन्मिएका गौरवको बाल्यकाल साधारण थियो, तर उनका प्रश्नहरू असाधारण थिए । अरनिको बोर्डिङ स्कुलमा पढ्दै गर्दा विज्ञान मेलामा उनले साथीसँग मिलेर बनाएको रेडियो ट्रान्समिटरले धेरैको ध्यान खिच्यो । त्यो समय युट्युब थिएन, अनलाइन किनमेल थिएन, र इलेक्ट्रोनिक सामान सहजै पाइँदैनथ्यो । भारतको सीमावर्ती बजारबाट आउने विज्ञान र प्रविधिसम्बन्धी पत्रिकाहरू नै उनका गुरु थिए । ती पत्रिकामा छापिएका सर्किट र डिजाइन हेरेर उनले प्रयोग गर्न थाले । यहीँबाट उनको ‘हबी इलेक्ट्रोनिक्स’ सुरु भयो ।

एसएलसीपछि उनले कम्प्युटर र टाइपिङ सिके । विराटनगरमा कम्प्युटर सिकाउने ठाउँहरू अत्यन्त सीमित थिए, तर उनले छुट्टीको समय त्यसैमा खर्चिए । सन् १९९४ मा उनी सपनाको सहर काठमाडौं आए र सेन्ट जेभियर्स कलेजमा विज्ञान अध्ययन सुरु गरे । त्यहाँ रहेका आधुनिक कम्प्युटर र अमेरिकाबाट आएका शिक्षकले उनको सोच नै बदलिदिए । इलेक्ट्रोनिक्सबाट उनको ध्यान विस्तारै कम्प्युटर नेटवर्किङतर्फ मोडियो । कलेजका २०/२१ वटा कम्प्युटरलाई जोडेर नेटवर्क बनाउनु र इमेलको नयाँ संसार देख्नु उनका लागि रोमाञ्चक अनुभव थियो ।

कम्प्युटर अपरेटरदेखि इन्टरनेटको खोजी

आईएससी पूरा भएपछि धेरै साथीहरू इन्जिनियरिङ प्रवेश परीक्षाको तयारीमा थिए । तर नेपालमा कम्प्युटर इन्जिनियरिङको पढाइ सुरु भइसकेको थिएन । आर्थिक र व्यवहारिक कारणले उनले पढाइभन्दा काम रोजे । सन् १९९६ मा उनी कम्प्युटर अपरेटर बने, पैसाका लागि भन्दा पनि काम गर्दै सिक्ने लोभले । यही निर्णयले उनको जीवनको दिशा तय गरिदियो ।

सन् १९९७ मा उनले पहिलो पटक वेब ब्राउजिङ गरे । क्यान इन्फोटेकमा मर्कन्टाइलले राखेको डायलअप इन्टरनेट बुथमा बसेर उनले ‘Yahoo.com’ खोले । त्यो क्षण उनको जीवनको मोड थियो । इन्टरनेट त्यतिबेला जादु जस्तै थियो; ढिलो, महँगो, तर सम्भावनाले भरिएको ।

नेपालनेट, यूएमएन र एउटा ठूलो समस्या

त्यो समय नेपालमा जम्मा तीनवटा मात्र इन्टरनेट सेवा प्रदायक थिए । नेपालनेट परियोजनामार्फत गैरसरकारी संस्थाहरूमा डायलअप इन्टरनेट जडान गर्ने काममा गौरव संलग्न भए । ३३.६ केबीपीएस मोडेमको मूल्य १८ हजार रुपैयाँ पुग्थ्यो, र नेपाल टेलिकमको कपर लाइनले पनि राम्रो साथ दिँदैनथ्यो । उनले कमाएको पैसाले मोटरसाइकल होइन, कम्प्युटर किन्ने निर्णय गरे, जसका लागि धेरैले उनलाई ‘पागल’ समेत भने ।

पछि उनी युनाइटेड मिसन टु नेपाल (यूएमएन) मा पुगे, जहाँ विदेशीहरूले बनाएको आन्तरिक आईएसपीलाई व्यवस्थित गर्नुपर्ने चुनौती थियो । त्यहाँ काम गर्दा उनले एउटा विचित्र समस्या देखे; काठमाडौंभित्र पठाएको इमेल पनि सिंगापुर, हवाई र स्याटेलाइट घुमेर फेरि काठमाडौं फर्किन्थ्यो । एउटै शहरका दुई नेटवर्कबीच प्रत्यक्ष आदान प्रदान नहुँदा पाँच-दश मिनेट लाग्ने इमेलले उनलाई गम्भीर रूपमा सोच्न बाध्य बनायो । यहीँबाट नेपाल इन्टरनेट एक्सचेन्जको बीउ रोपियो ।

एनपीआईएक्स: नेपालको इन्टरनेटको मेरुदण्ड

सन् २००२ मा बैंककमा भएको APRICOT सम्मेलनमा सहभागी भएपछि उनले इन्टरनेट एक्सचेन्ज (IXP) को वास्तविक महत्व बुझ्ने अवसर पाए । फर्किएपछि उनले प्रस्तुति तयार पारे र विभिन्न आईएसपीहरू; वर्ल्डलिङ्क, मर्कन्टाइल, सीएनसी र नेपाल टेलिकमलाई एउटै टेबलमा ल्याए । रुपेश भक्त श्रेष्ठसहितका सहकर्मीहरूको सहयोगमा अन्ततः मार्च २००२ मा नेपाल इन्टरनेट एक्सचेन्ज (NPIX) स्थापना भयो ।

त्यो समय नेपालमा कहिले काहीँ मात्र १ एमबीपीएस इन्टरनेट उपलब्ध हुन्थ्यो, सामान्यतया ६४ केबीपीएस नै ठूलो कुरा मानिन्थ्यो । तर एनपीआईएक्सले स्थानीय ट्राफिकलाई नेपालभित्रै राख्न सफल भयो । २००४ मा यसको ट्राफिक २.४ एमबीपीएस पुग्दा त्यो ऐतिहासिक उपलब्धि थियो । आज त्यही संरचनाले दर्जनौँ गिगाबिट ट्राफिक सहज बनाइरहेको छ ।

SANOG: ज्ञानको समुदाय

गौरवले चाँडै बुझिसकेका थिए कि संरचना मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई चलाउने मानिसहरू पनि चाहिन्छन् । APRICOT मा देखेको प्राविधिक समुदायको प्रभावबाट प्रेरित भएर उनले क्यानभित्र हुँदै आएको साधारण आईटी सम्मेलनलाई रूपान्तरण गरे । जनवरी २००३ मा South Asian Network Operators Group (SANOG) को स्थापना भयो । यसको उद्देश्य दक्षिण एसियाका नेटवर्क इन्जिनियर, आईएसपी र प्राविधिक विज्ञहरूलाई एउटै सिकाइ र सहकार्यको मञ्चमा ल्याउनु थियो । उनले ११ वर्षसम्म यसको नेतृत्व गरे ।

पत्रकार, रेडियो निर्माता र समुदायका मान्छे

प्रविधिको कामसँगै उनी लेख्थे पनि । काठमाडौं पोस्टको ‘साइबर पोस्ट’, पीसी क्वेस्टको नेपाली संस्करण, हिमाल खबर, नेपाली टाइम्स, यी सबैमा उनले सूचना प्रविधिका विषयलाई जनतासम्म पुर्‍याए । रेडियो सगरमाथामा कार्यक्रम उत्पादन गरेर उनले प्रविधिलाई केवल विशेषज्ञहरूको विषय नभई सर्वसाधारणको चासोको विषय बनाउन योगदान दिए ।

अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान

सन् २००२ मा उनी Packet Clearing House (PCH) मा आबद्ध भए । एनपीआईएक्समा गरेको कामबाट प्रभावित भएर उनलाई बंगलादेश, फिलिपिन्स र मोजाम्बिकमा पनि इन्टरनेट एक्सचेन्ज स्थापना गर्न सहयोग गर्न अनुरोध गरियो । यसले उनलाई दक्षिण एसिया र अफ्रिकासम्म फैलिएको इन्टरनेट विकास अभियन्ताका रूपमा स्थापित गरायो ।

उनी APNIC IX SIG का सह-अध्यक्ष, Asia Pacific Internet Association (APIA) का बोर्ड सदस्य र APNIC Executive Council का सदस्य बने । पछि उनी APNIC को अध्यक्षसम्म पुगे, यो उपलब्धि कुनै नेपाली प्राविधिकका लागि अत्यन्तै गौरवपूर्ण थियो । इन्टरनेट सुरक्षाका लागि DNS Root Signing Ceremony को Trusted Community Representative चयन हुनु उनको अन्तर्राष्ट्रिय विश्वसनीयताको अर्को प्रमाण थियो ।

महावीर पुनसँग हिमालसम्म

नेपालमा वायरलेस इन्टरनेट विस्तार गर्न महावीर पुनले थालेको अभियानमा गौरव सक्रिय सहभागी बने । खोप्रा, मोरे, राम्चेजस्ता दुर्गम हिमाली क्षेत्रमा वायरलेस लिंक पुर्‍याउने काममा उनले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले । त्यतिबेला नेपालमा वाई-फाई चलाउनसमेत लाइसेन्स चाहिन्थ्यो । उनले महावीर पुनसँग मिलेर संसदीय समितिसम्म पहल गरे, जसको परिणामस्वरूप २.४ र ५ गिगाहर्ज वाई-फाई ब्यान्ड निःशुल्क प्रयोगका लागि खुला भयो । आज नेपालभरि सहज रूपमा चलिरहेको वाई-फाईमा त्यो संघर्षको ठूलो योगदान छ ।

अधुरो पढाइको पुनरागमन

यति धेरै उपलब्धिका बीच एउटा कुरा उनलाई सधैँ खट्कि रह्यो; औपचारिक शिक्षा । सन् २००९ मा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनका क्रममा सिङ्गापुर जाने अवसर खुलेपछि उनले जीवनको अर्को अध्याय सुरु गरे । अक्सफोर्ड ब्रुक्स युनिभर्सिटीबाट बीएससी (अनर्स) नेटवर्क कम्प्युटिङ पूरा गरे, त्यसपछि बेलायतको ओपन युनिभर्सिटीमा टेक्नोलोजिकल म्यानेजमेन्टमा स्नातकोत्तर अध्ययन गरे । दिनभर उच्चस्तरीय नेटवर्क आर्किटेक्चरमा काम गर्ने र राति पढ्ने उनको संघर्षले सिकाइप्रतिको गहिरो प्रतिबद्धता देखाउँछ ।

सिङ्गापुरदेखि अमेरिका

सिङ्गापुरमा उनी Limelight Networks मा वरिष्ठ निर्देशक बने । एसिया–प्रशान्त क्षेत्रमा नेटवर्क विकास, आर्किटेक्चर र व्यवस्थापनको नेतृत्व गरे । सन् २०१५ मा कम्पनीबाट उनी अमेरिका पुगे । यसपटक विदेश यात्रा संघर्षभन्दा बढी जिम्मेवारीको विस्तार थियो ।

अमेजन र विश्वव्यापी स्ट्रिमिङको संसार

सन् २०१८ मा उनले अमेजनमा प्रवेश गरे । सुरुमा AWS मा Edge Interconnection को Principal को रूपमा काम गरे । तीन वर्षपछि अमेजनले इङ्लिस प्रिमियर लिगको प्रत्यक्ष प्रसारण अधिकार पाएपछि उनी Prime Video तर्फ सरुवा भए । आज उनी विश्वव्यापी भिडियो डेलिभरी रणनीतिको नेतृत्व गर्ने प्रमुख व्यक्तिमध्ये एक हुन् । लाखौँ मानिसले एउटै समयमा प्रत्यक्ष कार्यक्रम हेर्दा कुनै अवरोध नआओस् भन्ने सुनिश्चित गर्नु उनको टोलीको जिम्मेवारी हो । बेलायत, जर्मनी, इटाली, जापान र ब्राजिलमा ट्राफिकका ऐतिहासिक रेकर्डहरू बनेका क्षणहरूमा उनको रणनीतिक नेतृत्व निर्णायक रह्यो ।

ओराकल ग्लोबको यात्रा

हाल उपाध्याय ओराकलमा आर्किटेक्टको रुपमा कार्यररत छन् जसमा उनी इन्जिनियरहरुको नेतृत्वको रुपमा काम गर्छन् । यहाँ उनी कसरी प्रविधिको विकास गर्ने, पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने प्रविधिको विकास गर्ने भूमिका निर्वाह गरिरहनुभएको छ । 

जीवन दर्शन

सिएटलमा बसेर विश्वकै ठूला स्ट्रिमिङ संरचनामध्ये एकको नेतृत्व गरिरहेका गौरव जब नेपाल फर्केर मर्दी हिमालको हाई क्याम्पमा उच्च गतिको इन्टरनेट देख्छन्, उनी अचम्मित हुन्छन् । कुनै समय ४ केबीपीएस स्याटेलाइट लिंकका लागि संघर्ष गरेको देश आज हिमालको काखमा भिडियो कल गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेको छ । यो परिवर्तनको यात्रामा उनी केवल साक्षी होइनन्, सक्रिय निर्माता पनि हुन् ।

उनको विश्वास सरल छ, “सहयोग बिना विकास सम्भव छैन ।” इन्टरनेट कुनै एक कम्पनी वा सरकारको उपलब्धि होइन; यो समुदाय, सहकार्य र साझा दृष्टिको परिणाम हो । त्यसैले उनी आज पनि आफूले स्थापना गरेका संस्थाहरूमा प्रत्यक्ष नेतृत्वमा नभए पनि नयाँ पुस्तालाई जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्दै नेपथ्यबाट सहयोग गरिरहेका छन् ।

एउटा अपूर्ण सपना

गौरवराज उपाध्यायको कथा विराटनगरको विज्ञान मेलाबाट सुरु भएर विश्वव्यापी क्लाउड र स्ट्रिमिङ पूर्वाधारसम्म पुगेको छ । उनले तारको जञ्जाल देखेका छन्, स्याटेलाइटको ढिलाइ भोगेका छन्, इमेलका लागि लामो समय कुर्नुपरेको समय बिताएका छन्, र आज टेराबिट स्तरको ट्राफिक व्यवस्थापन गरिरहेका छन् । नेपालको इन्टरनेट इतिहासमा गौरवराज उपाध्यायको नाम सधैँ एउटा पुलका रूपमा सम्झिनेछ, भूतकालको संघर्ष र भविष्यको सम्भावनाबीच जोडिएको एक अदृश्य तर अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पुल ।