काठमाडौं । कहिले काहीँ करियरको सबैभन्दा महत्वपूर्ण मोड त्यही हुन्छ, जहाँ हामीले आफूले चिनेको बाटोभन्दा अलि फरक बाटो रोज्छौँ । बैंकिङ क्षेत्रमा स्थापित करियर बनाइसकेकी मुन्नी राजभण्डारीका लागि पनि त्यस्तै एउटा मोड आयो, बैंकिङभन्दा बाहिरको अवसर खोज्ने क्रममा ।

त्यही खोजले उनलाई नेपालमा डिजिटल भुक्तानीको पूर्वाधार निर्माण भइरहेको नयाँ क्षेत्रतर्फ पुर्‍यायो । आज उनी नेपाल क्लियरिङ हाउस लिमिटेड अर्थात् एनसीएचएलमा चिफ अपरेटिङ अफिसर तथा इन्फर्मेसन अफिसरका रूपमा कार्यरत छिन् ।

एनसीएचएलमा उनी सन् २०१४ देखि आबद्ध छिन् र संस्थाको पछिल्लो वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार बैंकिङ, अपरेसन र व्यवस्थापनमा २२ वर्षभन्दा बढीको अनुभव बोकेकी छिन् । तर मुन्नीको यो यात्राको सुरुवात भने फिनटेकबाट भएको थिएन । यसको जरा काठमाडौंको मैतीदेवीमा बितेको बाल्यकाल र शिक्षामा भेटिन्छ ।

मैतीदेवीदेखि नागपुर र पुणेसम्म

मुन्नी राजभण्डारीको जन्म र हुर्काइ काठमाडौंको मैतीदेवीमा भयो । पछि परिवार डिल्लीबजार सरेको थियो । एसएलसीसम्मको पढाइका क्रममा उनले तीनवटा विद्यालय परिवर्तन गरिन् र अन्ततः होलील्यान्ड स्कुलबाट एसएलसी पूरा गरिन् ।

एसएलसीमा फर्स्ट डिभिजन आएपछि स्वाभाविक रूपमा वरिपरिका मानिसहरूको सुझाव थियो, साइन्स पढ्ने, डाक्टर बन्ने । तर मुन्नीको रुचि भने अर्कैतिर थियो । उनलाई सानैदेखि एकाउन्ट्स, फाइनान्स र अप्सनल म्याथ्समा बढी रुचि थियो । त्यसैले डाक्टर बन्ने सामाजिक अपेक्षाभन्दा आफ्नो रुचिलाई पछ्याउँदै उनले बिजनेस र फाइनान्सतर्फ जाने निर्णय गरिन् ।

नेपालभन्दा भारतमा पढाइ छिटो पूरा गर्न सकिने परिवारको सुझावपछि उनी भारतको महाराष्ट्रस्थित नागपुर पुगिन् । त्यहाँ उनले ११ र १२ कक्षासँगै आई.कम र बी.कमसम्मको अध्ययन पूरा गरिन् । त्यसपछि पुणे विश्वविद्यालयअन्तर्गत पुम्बा अर्थात् डिपार्टमेन्ट अफ म्यानेजमेन्ट साइन्समा एमबीए इन फाइनान्स अध्ययन गरिन् । एनसीएचएलको आधिकारिक विवरणले पनि उहाँको एमबीए इन फाइनान्स पुणे विश्वविद्यालयबाट भएको उल्लेख गर्छ ।

२३ वर्षको उमेरमा नेपाल फर्किएपछि उनको व्यावसायिक यात्रा सुरु भयो ।

एमटीको पहिलो ब्याचदेखि बैंकिङ नेतृत्वसम्म

मुन्नी नेपाल फर्किँदा बैंकिङ क्षेत्रमा म्यानेजमेन्ट ट्रेनी अर्थात् एमटीबाट करियर सुरु गर्ने चलन विस्तार हुँदै थियो । त्यही समयमा शशिन जोशी प्रमुख कार्यकारी अधिकृत भएर एनआईसी बैंकमा आउनुभएको थियो र मुन्नी बैंकको पहिलो ब्याचको एमटीका रूपमा जोडिइन् ।

सुरुमा उनलाई मार्केटिङ डिपार्टमेन्टमा काम गर्ने अवसर दिइएको थियो । तर आफ्नो रुचि र शैक्षिक पृष्ठभूमिसँग मिल्ने भएकाले उनले फाइनान्स र एकाउन्ट्स डिपार्टमेन्ट रोजिन् । एमटी अवधिको अन्त्यसम्म उनी त्यही विभागको इन्चार्जको जिम्मेवारीमा पुगिन् । त्यसपछि बैंकिङ क्षेत्रमा उनको यात्रा अझ अगाडि बढ्यो ।

नेपालमा नयाँ बैंकहरूलाई लाइसेन्स दिने क्रम बढ्दै गर्दा उनी सिटिजन्स बैंक इन्टरनेसनलको स्थापनाकालमै सिनियर अफिसर तथा हेड अफ ट्रेजरीका रूपमा जोडिइन् । बैंकको सुरुवाती चरणमा पोलिसी र इन्टरनल प्रोसेस निर्माणदेखि अपरेसनलाई व्यवस्थित गर्ने कामसम्म उनले जिम्मेवारी सम्हालिन् ।

पछि उनले आफ्नै इच्छामा ट्रान्सफर मागेर एसएमई अर्थात् स्मल एन्ड मिडियम इन्टरप्राइजेजको जिम्मेवारी सम्हालिन् । त्यसपछि एक्जिक्युटिभ अपरेटिङ अफिसरका रूपमा प्रमोट हुँदै उनले ३४ वटा ब्रान्चसँगै ट्रेड फाइनान्स, ट्रेजरी, रेमिट्यान्स, कार्ड र क्रेडिट ब्याक अफिसलगायतका विभिन्न क्षेत्रको नेतृत्व गरिन् ।

एनसीएचएलको पुरानो वार्षिक प्रतिवेदनमा पनि सिटिजन्स बैंकमा उनले ट्रेजरी, एसएमई लोन, ब्रान्च अपरेसन, ट्रेड, क्रेडिट ब्याक अफिस, रेमिट्यान्स, क्लियरिङ, कार्ड र ब्रान्चलेस बैंकिङलगायतका विभिन्न अपरेसनल क्षेत्र सम्हालेको उल्लेख छ ।

यसरी करिब एक दशकको प्रोग्रेसिभ बैंकिङ करियर बनाइसकेपछि पारिवारिक आवश्यकताका कारण उनले बैंकिङबाट केही समयका लागि विश्राम लिइन् र करिब एक वर्ष घरको व्यवस्थापनमा बिताइन् । त्यही विश्रामपछि उनको करियरले नयाँ मोड लियो ।

बैंकिङको विकल्प खोज्दा फिनटेक भेटियो

बैंकिङबाट बाहिर निस्किएपछि उनको मनमा एउटा प्रश्न थियो, अब के गर्ने ?

उनी बैंकिङभन्दा बाहिरका अल्टरनेट अप्सनहरू खोज्दै थिइन् । त्यही क्रममा फागुन १ गते, अर्थात् १ फेब्रुअरीमा, उनी नेपाल क्लियरिङ हाउसमा अपरेसन म्यानेजरका रूपमा जोडिइन् ।

त्यो समय आजको जस्तो डिजिटल पेमेन्टको संसार थिएन । काठमाडौंमा चेक क्लियरिङको प्रणाली सुरु भएको अवस्थामा त्यसलाई देशभर विस्तार गर्ने यात्रासमेत अघि बढिरहेको थियो ।

मुन्नीको करियरको अर्को अध्याय यहीँबाट सुरु भयो । आज एनसीएचएल नेपालको डिजिटल पेमेन्ट इन्फ्रास्ट्रक्चरको महत्वपूर्ण संस्थामध्ये एक बनेको छ । यसको सिस्टम र पूर्वाधारमार्फत बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूबीच विभिन्न किसिमका भुक्तानी तथा वित्तीय कारोबार सञ्चालन भइरहेका छन् ।

मुन्नीले इलेक्ट्रोनिक चेक क्लियरिङ अर्थात् ईसीसीबाट सुरु भएको यात्रामा कनेक्टआईपीएस, रिटेल पेमेन्ट स्विच, कर्पोरेटपे, एनपीआईलगायतका डिजिटल पेमेन्ट पूर्वाधारको विकास र सञ्चालनसँग जोडिएर काम गरिन् ।

कागजी चेकबाट डिजिटल कारोबारसम्म नेपालको यात्रा हेर्दा यो केवल प्रविधिको परिवर्तन होइन; पैसा कसरी चल्छ, बैंक कसरी जोडिन्छन् र ग्राहकले आफ्नो खाताबाट अर्को खातामा पैसा कसरी पठाउँछन् भन्ने सम्पूर्ण प्रक्रियाको परिवर्तन हो । यही परिवर्तनको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा मुन्नीको व्यावसायिक यात्रासँग जोडिएको छ ।

चेकदेखि डिजिटल पेमेन्टसम्म

आज मोबाइलबाट केही सेकेन्डमै पैसा पठाउन सकिने सुविधा सामान्यजस्तो लाग्न सक्छ । तर यस्तो प्रणाली निर्माण गर्न बैंक, वित्तीय संस्था, नियामक, प्रविधि र अपरेसन सबै पक्षबीच बलियो समन्वय आवश्यक हुन्छ ।

मुन्नीको कामको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष यही अपरेसनल समन्वय हो । एनसीएचएलको पछिल्लो सार्वजनिक विवरणअनुसार उनी संस्थामा चिफ अपरेटिङ अफिसर तथा इन्फर्मेसन अफिसरका रूपमा कार्यरत छिन् ।

उनको नेतृत्वमा जोडिएका प्रमुख डिजिटल पेमेन्ट पूर्वाधारहरूमा कनेक्टआईपीएस, कर्पोरेटपे, एनपीआई र कार्डसम्बन्धी राष्ट्रिय भुक्तानी पूर्वाधारसमेत पर्छन् । एनसीएचएलले पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालका डिजिटल पेमेन्ट प्रणालीलाई थप अन्तरआबद्ध र अन्तरदेशीय बनाउने दिशामा पनि काम गरिरहेको छ ।

नेपाल–भारत डिजिटल भुक्तानीको नयाँ अध्याय

नेपालको डिजिटल पेमेन्ट इकोसिस्टमको विकास अब देशभित्र मात्र सीमित छैन । नेपाल र भारतबीच क्रस–बोर्डर डिजिटल पेमेन्टलाई अघि बढाउने क्रममा एनसीएचएल र एनपीसीआई इन्टरनेसनलबीच सहकार्य भएको छ । दुई देशका प्रधानमन्त्रीको उपस्थितिमा सम्झौता आदानप्रदान भएको प्रसङ्ग पनि यही यात्राको महत्वपूर्ण अध्याय हो ।

नेपालको एनपीआई र भारतको यूपीआईबीच इन्टिग्रेसनमार्फत क्रस–बोर्डर कारोबारलाई सहज बनाउने प्रयासले डिजिटल भुक्तानीलाई राष्ट्रिय सीमाभन्दा बाहिर जोड्ने सम्भावना देखाएको छ ।

एनसीएचएलले हाल नेपाल–भारतबीचको क्रस–बोर्डर रेमिट्यान्स तथा डिजिटल भुक्तानी पूर्वाधारमा समेत काम गरिरहेको सार्वजनिक रूपमा जनाएको छ ।

बैंकिङबाट फिनटेकसम्म,सीपको निरन्तरता

मुन्नीको करियर हेर्दा बैंकिङ र फिनटेक अलग–अलग क्षेत्रजस्ता देखिए पनि उनको अनुभवले यी दुईबीचको सम्बन्ध स्पष्ट देखाउँछ ।

फाइनान्स र एकाउन्ट्सबाट सुरु भएको करियर ट्रेजरीसम्म पुग्यो । ट्रेजरीबाट एसएमई, ब्रान्च अपरेसन, ट्रेड, रेमिट्यान्स र कार्डसम्म फैलियो । त्यसपछि त्यही अपरेसनल अनुभव डिजिटल पेमेन्ट इन्फ्रास्ट्रक्चरमा उपयोग भयो ।

अर्थात् प्रविधिको क्षेत्रमा प्रवेश गर्दा उनले आफ्नो पुरानो अनुभव छोडिनन्; बरु त्यसैलाई नयाँ प्रविधिसँग जोडिन् । आजको फिनटेक उद्योगमा यही मिश्रण महत्वपूर्ण हुन्छ, फाइनान्स बुझ्ने क्षमता, अपरेसन बुझ्ने अनुभव र प्रविधिले कसरी त्यसलाई परिवर्तन गर्न सक्छ भन्ने दृष्टिकोण ।

महिला नेतृत्व : ‘महिला भएकै कारण रोकिए’ भन्ने अनुभव छैन

बैंकिङ क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता तुलनात्मक रूपमा धेरै भएपनि आईसीटी र फिनटेक क्षेत्रमा महिलाको प्रतिनिधित्व अझै बढाउनुपर्ने आवश्यकता रहेको उनी बताउँछिन् । तर आफ्नै करियरको कुरा गर्दा मुन्नीले महिला भएकै कारण कुनै विशेष अवरोध वा विभेद महसुस गर्नुपरेको अनुभव उनीसँग छैन ।

सुपरभाइजर र सीईओहरूले उनलाई निरन्तर नयाँ जिम्मेवारी लिन प्रोत्साहित गरेको उनको अनुभव छ । उनको विचारमा चुनौती महिलाको क्षमताभन्दा पनि अवसर, शिक्षा र संस्थागत वातावरणसँग बढी सम्बन्धित हुन सक्छ ।

महिलालाई प्रविधि र एसटीईएमतर्फ आकर्षित गर्ने वातावरण अझ बलियो बनाउनुपर्ने विषयमा पनि उनले सार्वजनिक रूपमा आफ्नो धारणा राखेकी छन् ।

नेतृत्व केवल पद होइन, कार्यस्थलको संस्कृति पनि हो

मुन्नीको व्यावसायिक भूमिकाको अर्को पक्ष मानव संसाधन र कार्यस्थलको वातावरणसँग जोडिएको छ । एनसीएचएलमा गर्भावस्थाका क्रममा स्वास्थ्यसम्बन्धी जटिलता भएका महिला कर्मचारीलाई बेड रेस्ट, वर्क फ्रम होम तथा आवश्यकताअनुसार लामो बिदाको सुविधा दिने अभ्यास रहेको उनी बताउँछिन् ।

महिनावारीका समयमा सहज वातावरण, स्वास्थ्य समस्या हुँदा सहयोग, वर्क-लाइफ ब्यालेन्स र कर्मचारी कल्याणलाई संस्थागत नीतिसँग जोड्ने प्रयास पनि उनको नेतृत्व दर्शनको हिस्सा हो ।

कर्मचारीका लागि मेडिकल इन्स्योरेन्स, वार्षिक फुल बडी हेल्थ चेकअप, मोबाइल तथा फ्युएल अलाउन्सलगायतका सुविधालाई पनि उनी कर्मचारी केन्द्रित कार्यस्थल निर्माणको हिस्साका रूपमा हेर्छिन् ।

उनका लागि राम्रो संस्था भनेको केवल राम्रो सिस्टम भएको संस्था होइन; त्यहाँ काम गर्ने मानिसले पनि आफूलाई सुरक्षित, सम्मानित र सहयोग पाएको महसुस गर्न सक्ने संस्था हो ।

पुरस्कारभन्दा ठूलो उपलब्धि : संस्थागत प्रभाव

मुन्नी व्यक्तिगत पुरस्कारभन्दा संस्थाले पाएका उपलब्धिलाई बढी महत्व दिन्छिन् । एनसीएचएलले आईसीटी अवार्ड, एचआरएम अवार्डलगायतका सम्मान प्राप्त गरेको छ भने इन्स्टिच्युट अफ चार्टर्ड अकाउन्टेन्ट्स अफ नेपाल अर्थात् आईक्यानबाट लगातार केही वर्ष उत्कृष्ट प्रस्तुत वार्षिक प्रतिवेदनका लागि सम्मान प्राप्त गरेको छ ।

यी उपलब्धिलाई उनी व्यक्तिगत उपलब्धिभन्दा संस्थागत टिमवर्कको परिणामका रूपमा हेर्छिन् ।उनको कामको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष ज्ञान हस्तान्तरण हो । बैंक तथा वित्तीय संस्थाका कर्मचारीलाई एनसीएचएलका प्रणाली र डिजिटल पेमेन्टसम्बन्धी जानकारी दिन काठमाडौं र काठमाडौं बाहिर नियमित ‘ट्रेन द ट्रेनर’ कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिन्छन् ।

क्षेत्रीय स्तरमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाका कर्मचारीलाई एनसीएचएलका सिस्टम प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सहयोग गर्ने क्षमता अभिवृद्धि कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन हुँदै आएका छन् ।

विद्यार्थीबाट सुरु हुने वित्तीय साक्षरता

फिनटेकको भविष्य केवल प्रविधि बनाउने संस्थामा निर्भर हुँदैन । त्यसलाई प्रयोग गर्ने मानिसले प्रविधि र पैसाको सम्बन्ध बुझ्नु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ । त्यसैले मुन्नी र उनको टिमले कलेजका विद्यार्थीहरूसँग वित्तीय साक्षरता तथा सचेतना कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएका छन् ।

उनको दृष्टिमा नयाँ पुस्तालाई बैंक खाता, डिजिटल पेमेन्ट वा मोबाइल बैंकिङ प्रयोग गर्न सिकाउनु मात्र पर्याप्त छैन । सुरक्षित कारोबार, डिजिटल सचेतना, व्यक्तिगत वित्त र जिम्मेवार वित्तीय व्यवहारबारे बुझाउनु पनि आवश्यक छ ।

डिजिटल नेपालको कथा : चेकबाट रियल–टाइमसम्म

आज नेपालको डिजिटल पेमेन्ट इकोसिस्टमबारे चर्चा गर्दा रियल–टाइम पेमेन्ट, एनपीआई, कर्पोरेट पेमेन्ट, क्रस–बोर्डर कारोबार र डिजिटल वित्तीय पूर्वाधारजस्ता शब्द सामान्य बन्दै गएका छन् । तर केही दशकअघिको अवस्था सम्झने हो भने नेपालको वित्तीय कारोबारको ठूलो हिस्सा कागजमा आधारित थियो ।

मुन्नी राजभण्डारीको करियर यही परिवर्तनको एउटा साक्षीजस्तो देखिन्छ- कागजी चेकको क्लियरिङबाट सुरु भएर इलेक्ट्रोनिक चेक क्लियरिङ, डिजिटल पेमेन्ट, कर्पोरेट पेमेन्ट, राष्ट्रिय पेमेन्ट इन्फ्रास्ट्रक्चर र क्रस-बोर्डर डिजिटल कारोबारसम्म ।

आज उनी आफैँ पनि डिजिटल पेमेन्ट इकोसिस्टमबारे राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय छलफलमा सहभागी हुँदै आएकी छन् । २०२६ मा ग्लोबल फिनटेक फेस्टमा एनसीएचएलको प्रतिनिधित्व गर्दै डिजिटल फाइनान्स र भविष्यको डिजिटल फाइनान्सियल इकोसिस्टमबारे छलफलमा सहभागी भएको एनसीएचएलले जनाएको छ ।

युवालाई उनको सन्देश : ‘बी फियरलेस’

फिनटेक सजिलो क्षेत्र होइन । यो द्रुत गतिमा परिवर्तन हुने क्षेत्र हो । यहाँ टेक्नोलोजी परिवर्तन हुन्छ, ग्राहकको व्यवहार परिवर्तन हुन्छ, नियमन परिवर्तन हुन्छ र हरेक नयाँ परिवर्तनसँगै नयाँ चुनौती आउँछ । तर यही चुनौतीभित्र अवसर पनि छ ।

त्यसैले नयाँ पुस्ता, विशेष गरी युवा महिला, फिनटेक र आईसीटी क्षेत्रमा आउन चाहन्छन् भने उनको सन्देश सरल छ;  “बी फियरलेस एन्ड जोइन द इन्डस्ट्री ।” अर्थात् , निडर हुनुहोस् र यो क्षेत्रमा आउनुहोस् ।

मुन्नी राजभण्डारीको करियरलाई एउटै वाक्यमा समेट्ने हो भने, यो बैंकिङ छाडेर फिनटेक रोजेको कथा मात्र होइन । यो आफ्नो रुचिअनुसार करियर रोज्ने, अवसरअनुसार आफूलाई परिवर्तन गर्ने र आफूले सिकेको अनुभवलाई नयाँ पुस्ताको प्रविधिसँग जोड्दै जाने यात्राको कथा हो ।

मैतीदेवीको एउटा बालिकाले एकाउन्ट्स र फाइनान्समा देखेको रुचिबाट सुरु भएको यात्रा नागपुर र पुणे हुँदै नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा पुग्यो । बैंकिङको अनुभवले उनलाई ट्रेजरी, एसएमई र अपरेसनको नेतृत्वमा पुर्‍यायो । अनि त्यही अनुभवले उनलाई नेपालको डिजिटल पेमेन्ट पूर्वाधार निर्माणको यात्राको महत्वपूर्ण हिस्सा बनायो ।

आज मुन्नी राजभण्डारीको कामको अर्थ केवल एउटा पद वा एउटा संस्थाको जिम्मेवारीमा सीमित छैन । यो बदलिँदो नेपालको वित्तीय प्रणालीसँग जोडिएको एउटा लामो व्यावसायिक यात्रा हो, कागजबाट डिजिटलसम्म, बैंकिङबाट फिनटेकसम्म र राष्ट्रिय प्रणालीबाट सीमापार डिजिटल कनेक्टिभिटीसम्म ।