काठमाडौं । के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ, तपाईंले फोनमा चलाउने एउटा सानो एपदेखि लिएर विश्वव्यापी रूपमा प्रयोग हुने ‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स’ (AI)  सम्मका सेवाहरू भौतिक रूपमा कहाँ बसेर चल्छन् ? यी सबैको जग हो; एउटा विशाल, सुरक्षित र अत्याधुनिक प्रविधिले सुसज्जित भवन, जसलाई ‘डाटा सेन्टर’ (Data Center) भनिन्छ । यो डिजिटल संसारको त्यो अदृश्य ‘मुटु’ हो, जसले हाम्रो आधुनिक जीवनलाई निरन्तर ‘धड्कन’ दिइरहेको छ । आइबीएम (IBM) र गुगल (Google) जस्ता प्राविधिक अग्रणी कम्पनीहरूका अनुसार, यी डाटा सेन्टरहरू केवल कम्प्युटर राख्ने कोठा मात्र नभई, हाम्रो अर्थतन्त्र र समाजको लागि एक आधारभूत पूर्वाधार हुन् ।

एक ऐतिहासिक यात्रा : कोलाहलपूर्ण कोठादेखि अर्बौंको उद्योगसम्म

डाटा सेन्टरको अवधारणा आजको जस्तो आधुनिक नभएर, सन् १९४० को दशकतिर सुरु भएको थियो । अमेरिकी सेनाको ‘इलेक्ट्रोनिक न्युमेरिकल इन्टिग्रेटर एन्ड कम्प्युटर’ (ENIAC) नै सायद पहिलो डाटा सेन्टरको उदाहरण थियो, जसलाई राख्न विशाल, छुट्टै कोठाको आवश्यकता पर्थ्यो । सन् १९९० को दशकमा ‘माइक्रोकम्प्युटर’  र ‘सर्भर’को आगमनले यी विशाल मेसिनहरूको आकार घटाउँदै लग्यो र हामीले चिन्ने आधुनिक डाटा सेन्टरको जग बस्यो ।

सन् २००० को सुरुवातमा ‘क्लाउड कम्प्युटिङ’ को अवधारणाले बजारमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो, जसले गर्दा कम्पनीहरूले आफ्नो आवश्यकताअनुसार इन्टरनेटबाट कम्प्युटिङ सेवा लिन सक्ने भए । यस क्रान्तिको नेतृत्व गर्दै सन् २००६ मा गुगलले अमेरिकाको ओरेगन राज्यको ‘द डल्स’ (The Dalles) मा विश्वकै पहिलो ‘हाइपरस्केल डाटा सेन्टर’ (Hyperscale Data Center) स्थापना गर्यो, जुन आज १३ लाख वर्गफिटमा फैलिएको छ । यी ‘हाइपरस्केल’ डाटा सेन्टरहरू अत्यधिक ठूला हुन्छन् र कम्तीमा ५,००० सर्भरहरू राख्न सक्ने क्षमता राख्छन्, जसले ठूला कम्पनीहरूको डिमान्डलाई निरन्तर पूरा गर्न सक्छन् ।

डाटा सेन्टरभित्रको ब्रह्माण्ड : संरचना र पूर्वाधार

सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, डाटा सेन्टर एउटा भौतिक कोठा, भवन वा परिसर हो जहाँ ‘आइटी इन्फ्रास्ट्रक्चर’  राखिन्छ । यो पूर्वाधारले एप्लिकेसन र सेवाहरू निर्माण, सञ्चालन र वितरण गर्नका साथै सम्बन्धित डाटा भण्डारण र व्यवस्थापन पनि गर्छ । यसले हाम्रा दैनिक जीवनका हरेक डिजिटल पक्षलाई शक्ति प्रदान गर्छ ।

गुगलका अनुसार, यिनै डाटा सेन्टरहरू ‘सर्च’, ‘जीमेल’ र ‘म्याप्स’ जस्ता खर्बौं प्रयोगकर्ताले प्रयोग गर्ने सेवाका ‘इन्जिन’ हुन् । यसले स्वास्थ्य सेवा, सार्वजनिक क्षेत्र, उत्पादन, वित्तीय सेवा र खुद्रा व्यापार जस्ता उद्योगहरूलाई डिजिटल संसारमा अनुकूल हुन र बढ्न मद्दत गर्छ । यी संरचनाहरू केवल कोठा मात्र नभई, जटिल नेटवर्किङ, शक्ति आपूर्ति र सुरक्षा प्रणालीहरूको एकीकृत रूप हुन् ।

आगोको ज्वाला होइन, तापको चुनौती : शीतलनको जटिल इन्जिनियरिङ

डाटा सेन्टरको सबैभन्दा ठूलो इन्जिनियरिङ चुनौती भनेको ताप व्यवस्थापन (Heat Management) हो । तपाईंको व्यक्तिगत कम्प्युटरले जस्तै, सयौं-हजारौं सर्भरहरूले पनि अत्यधिक ताप उत्पन्न गर्छन् । यदि यसलाई उचित रूपमा नियन्त्रण गरिएन भने, तापक्रमले उपकरणमा क्षति पुऱ्याउन सक्छ र सम्पूर्ण प्रणाली नै ठप्प हुन सक्छ ।

गुगलले जोड दिने गरेको छ कि यहाँ कुनै ‘एउटै-सबैको-लागि’ समाधान हुँदैन, र स्थानीय वातावरण, ऊर्जा र पानीको उपलब्धताको आधारमा निर्णय लिइन्छ । परम्परागत रूपमा ‘एयर कुलिङ’ (Air Cooling) प्रयोग गरिन्छ, तर ‘लिक्विड कुलिङ’ (Liquid Cooling) झन् प्रभावकारी हुन्छ । पानीले चिसो पार्दा करिब १० प्रतिशत कम ऊर्जा खपत हुन्छ र कार्बन उत्सर्जन पनि उत्तिकै घट्छ । यो क्षेत्र निरन्तर विकसित भइरहेको छ, जहाँ ‘डाइरेक्ट-टु-चिप’ (Direct-to-Chip) र ‘इमर्सन कुलिङ’ (Immersion Cooling) जस्ता अत्याधुनिक विधिहरूले सर्भरहरूलाई सिधै तरल पदार्थमा डुबाएर चिसो पार्न थालिएको छ । एआईको बढ्दो प्रयोगका कारण सर्भरहरू अझ शक्तिशाली र ताता हुँदै गएकाले, यी उन्नत शीतलन प्रविधिहरूको माग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ ।

प्रकृतिसँगको सन्तुलन : दिगोपन र पानीको जिम्मेवारी

अर्बौं ग्यालन पानी र ऊर्जा खपत गर्ने यी विशाल संरचनाहरूको दिगोपन (Sustainability) एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न हो । सन् २०२१ मा, गुगल (Google) को विश्वव्यापी डाटा सेन्टर समूहले करिब ४.३ अर्ब ग्यालन पानी खपत गरेको थियो । त्यसैले, कम्पनीले सन् २०३० सम्ममा आफूले प्रयोग गरेको शुद्ध पानीको १२० प्रतिशत पुनः पूर्ति गर्ने महत्वाकांक्षी लक्ष्य राखेको छ । यसका लागि उसले ‘एक्विफर स्टोरेज एन्ड रिकभरी’ (Aquifer Storage and Recovery) प्रणाली जस्ता स्थानीय परियोजनाहरू सञ्चालन गरिरहेको छ । यस प्रणालीमा, अतिरिक्त सतही पानीलाई भूमिगत जलभण्डारमा पठाएर सुख्खा मौसममा प्रयोग गरिन्छ, जसलाई गुगलले “भूमिगत बचत खाता” को संज्ञा दिएको छ । यसले स्थानीय समुदायको पानीको मागलाई सन्तुलनमा राख्न र प्राकृतिक स्रोतहरूमाथिको दबाब कम गर्न मद्दत गर्छ। यी प्रयासहरूले डाटा सेन्टर सञ्चालकहरू वातावरणप्रति कति गम्भीर र संवेदनशील हुँदै गएका छन् भन्ने देखाउँछन् ।

एआई क्रान्तिको भोको पेट : बढ्दो माग र भविष्यको संकट

आज, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको तीव्र विकासले डाटा सेन्टरहरूको प्रकृति र आकार दुवैलाई मौलिक रूपमा परिवर्तन गरिरहेको छ । एक अनुमानअनुसार, सन् २०२५ मा मात्र विश्वव्यापी डाटा सेन्टर उद्योगको मूल्य ३८७ अर्ब अमेरिकी डलर पुग्नेछ । यी नयाँ परियोजनाहरूमध्ये ७५% भन्दा बढी एआई  कार्यभारका लागि डिजाइन भइरहेका छन् । यसको सबैभन्दा ठूलो दबाब भनेको विद्युत् खपतमा परिरहेको छ। गार्टनरको एक अध्ययनले सन् २०२५ मा ४४८ टेरावाट-घण्टा (Terawatt-hours) रहेको विश्वव्यापी डाटा सेन्टर विद्युत् खपत सन् २०३० सम्ममा दोब्बरले बढेर ९८० टेरावाट-घण्टा पुग्ने प्रक्षेपण गरेको छ । एआई-अनुकूलित सर्भरहरूको ऊर्जा खपत त झन् पाँच गुणाले वृद्धि हुने अनुमान गरिएको छ । फलस्वरूप, हरित हाइड्रोजन, भू-तापीय ऊर्जा, र साना मोड्युलर आणविक रियाक्टर जस्ता स्वच्छ ऊर्जा विकल्पहरूको खोजी भइरहेको छ, किनकि वर्तमान जीवाश्म इन्धनमा आधारित विकास मोडेल दिगो छैन ।

नेपालको परिप्रेक्ष्य : डिजिटल भविष्यको जग बस्दै

यस विश्वव्यापी लहरमा नेपाल पनि पछि छैन । नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले डेढ अर्ब रुपैयाँको लागतमा विद्युत् वितरण प्रणाली नियन्त्रण केन्द्र र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको अत्याधुनिक डाटा सेन्टर निर्माण गरी उद्घाटन गरिसकेको छ । यसका साथै, निजी क्षेत्रको लगानीमा चोभार र वीरगन्जमा ‘विचुटेन डाटा भल्ट’ जस्ता विश्वस्तरीय डाटा सेन्टर निर्माणको योजनाले नेपाललाई दक्षिण एसियाको एक उदीयमान डिजिटल पूर्वाधारको केन्द्रको रूपमा स्थापित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । नेपाल सरकारले पनि ‘सुदृढ आईटी पूर्वाधार, सुरक्षित डाटा व्यवस्थापन र नवीन इ-गभर्नेन्स’ (e-Governance) को अवधारणामार्फत डिजिटल रूपान्तरणलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । यी पहलहरूले नेपाललाई आफ्नै डिजिटल सम्प्रभुता कायम गर्दै, अन्तर्राष्ट्रिय डिजिटल अर्थतन्त्रसँग जोडिने आधार तयार गर्दैछन् ।

अदृश्य शक्तिको स्पष्ट अनुभूति

अन्ततः, हामीले हरेक पटक अनलाइन भिडियो हेर्दा, इमेल पठाउँदा वा एआईको सहायताले कुनै समस्या हल गर्दा, संसारको कुनै कुनामा रहेको एउटा अदृश्य डाटा सेन्टरले काम गरिरहेको हुन्छ । यो केवल एक प्राविधिक भवन होइन; यो हाम्रो डिजिटल सभ्यताको मेरुदण्ड हो, जुन अर्बौं गणनाहरू, विद्युत्को चरम खपत, र जल शीतलनको जटिल इन्जिनियरिङको सन्तुलनमा टिकेको छ । अर्को पटक तपाईंको इन्टरनेटको गति तीव्र भएको वा एआई ले तपाईंको प्रश्नको सटीक उत्तर दिएको अनुभव गर्दा, हजारौं माइल टाढा रहेका ती अथक, अदृश्य यान्त्रिक मुटुहरूको कल्पना गर्न नबिर्सनुहोस् ।

(Link: https://www.ibm.com/think/topics/data-centers?

https://datacenters.google/?)

https://blog.google/company-news/outreach-and-initiatives/sustainability/our-commitment-to-climate-conscious-data-center-cooling/