काठमाडौं । पछिल्लो समय नेपालले सामना गरेको विनाशकारी बाढी तथा फ्ल्यास फ्लडले प्राकृतिक विपद्को जोखिमसँगै देशको प्रविधिमा आधारित विपद् व्यवस्थापन क्षमताको पनि परीक्षण गरेको छ । बाढीको पूर्वानुमानदेखि मोबाइलमार्फत चेतावनी, स्याटेलाइट इमेजरी, ड्रोन, डिजिटल म्यापिङ र उद्धार समन्वयसम्म विभिन्न प्रविधि प्रयोगमा आए । तर केही प्रविधि उपलब्ध हुँदा हुँदै पनि समयमै डेटा प्राप्त नहुनु, सञ्चार तथा निगरानी प्रणालीमा समस्या आउनु र जमिनमा आवश्यक खोजी तथा उद्धार उपकरण सीमित हुनुजस्ता चुनौती देखिए । यसले नेपालमा प्रविधिको अभावभन्दा पनि उपलब्ध प्रविधिलाई प्रभावकारी रूपमा जोडेर अन्तिम तहसम्म प्रयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ ।

प्रविधिले नेपालको पछिल्लो विपद्मा कसरी काम गर्‍यो ?

नेपालको पछिल्लो बाढी तथा फ्ल्यास फ्लडमा प्रविधिको प्रयोग पूर्वानुमान, चेतावनी, क्षति पहिचान, उद्धार समन्वय र सञ्चारका विभिन्न चरणमा भएको थियो । तर उपलब्ध प्रविधि र जमिनमा भएको वास्तविक उद्धार क्षमताबीच ठूलो अन्तरसमेत देखिएको छ ।

१. फ्ल्यास–फ्लड पूर्वानुमान प्रणाली

ICIMOD को SERVIR–HKH ले विकास गरेको फ्ल्यास फ्लड प्रिडिक्सन टुल (Flash Flood Prediction Tool) नेपालका १२,४२८ नदी खण्डमा ५४ घण्टासम्मको फ्ल्यास फ्लड पूर्वानुमान उपलब्ध गराउने प्रणाली हो । यसले HIWAT (High Impact Weather Assessment Toolkit) बाट प्राप्त वर्षा पूर्वानुमानलाई RAPID हाइड्रोलोजिकल मोडलसँग जोडेर नदीमा हुन सक्ने बहावको अनुमान गर्छ । यस प्रणालीले विभिन्न एन्सेम्बल फोरकास्ट प्रयोग गरेर बाढीको सम्भावित जोखिम देखाउँछ । यसको अर्थ नेपालसँग फ्ल्यास फ्लड आउनुअघि जोखिमको अनुमान गर्ने प्राविधिक क्षमता पहिले नै थियो ।

२. नदी निगरानीका लागि सेन्सर र हाइड्रोलोजिकल स्टेसन

नेपालमा नदीको पानीको सतह, वर्षा र अन्य हाइड्रोलोजिकल डेटा संकलन गर्न स्वचालित निगरानी स्टेसन र सेन्सर प्रयोग हुँदै आएका छन् । यस्ता उपकरणबाट प्राप्त डेटा बाढीको पूर्वानुमान र चेतावनी प्रणालीमा प्रयोग हुन्छ । तर पछिल्लो घटनाले एउटा महत्वपूर्ण कमजोरी पनि देखायो । जोखिम क्षेत्रमा रहेको एउटा निगरानी स्टेसनबाट समयमै डेटा प्राप्त हुन नसकेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो । यसले सेन्सर फेलियर र डेटा कनेक्टिभिटी अर्ली–वार्निङ सिस्टमको महत्वपूर्ण चुनौती हुन सक्ने देखाएको छ ।

३. मोबाइल एसएमएसमार्फत अर्ली वार्निङ

विपद्को समयमा मोबाइल नेटवर्कलाई पनि चेतावनी प्रणालीका रूपमा प्रयोग गरिएको थियो । उपलब्ध विवरणअनुसार ठूलो संख्यामा मोबाइल फोनमा अर्ली वार्निङ एसएमएस (Early Warning SMS) पठाइएको थियो । नेपालमा यस्तो प्रणाली नयाँ होइन । बाढीको जोखिम भएका क्षेत्रमा मोबाइल अपरेटर र सरकारी निकायबीचको सहकार्यमा स्थानअनुसार चेतावनी सन्देश पठाउने प्रणाली प्रयोग हुँदै आएको छ ।

तर एसएमएस पठाइनु मात्र पर्याप्त हुँदैन । चेतावनी प्राप्त गरेपछि मानिसले तुरुन्त सुरक्षित स्थानमा जान सक्ने अर्ली एक्सन (Early Action) को व्यवस्था पनि आवश्यक हुन्छ ।

४. डिजिटल म्यापिङ र जीआईएस

उद्धार तथा क्षतिको मूल्यांकनमा जीआईएस (Geographic Information System) र डिजिटल म्यापिङको प्रयोग भएको थियो । यसबाट बाढीले कहाँ कति क्षति पुर्‍याएको छ, कुन सडक अवरुद्ध छ, कुन क्षेत्रबाट उद्धार आवश्यक छ भन्ने कुरा नक्सामार्फत बुझ्न सहयोग पुगेको थियो । यसले विशेष गरी ठूलो क्षेत्रमा एकैपटक भएको क्षतिको अवस्थालाई छिटो बुझ्न मद्दत गर्छ ।

५. ड्रोन र एरियल इमेजिङ

​​​​​​​

​​​​​​​पछिल्लो विपद्मा ड्रोन (Drone) प्रयोग गरी प्रभावित क्षेत्रको हवाई दृश्य, क्षतिको अवस्था र पहुँचको सम्भावना अध्ययन गरिएको थियो । काठमाडौं पोस्टको रिपोर्टअनुसार ड्रोन टोलीहरूले एरियल फोटोग्राफी (Aerial Photography), थर्मल इमेजिङ (Thermal Imaging) र लाइडार (LiDAR) जस्ता प्रविधिको प्रयोग गरेका थिए ।

थर्मल क्यामेराले मानिसको शरीरबाट निस्कने तापीय संकेत पहिचान गर्न सक्ने भएकाले खोजी तथा उद्धारमा उपयोगी हुन सक्छ । लाइडारले भूभाग तथा संरचनाको थ्री–डाइमेन्सनल विवरण तयार गर्न सहयोग गर्छ । तर नेपालमा भारी पेलोड बोक्न सक्ने उच्च क्षमताका ड्रोन सीमित रहेको रिपोर्टले देखाएको छ ।

६. स्याटेलाइट इमेजरी र रिमोट सेन्सिङ

​​​​​​​

​​​​​​​विपद्को क्षति बुझ्न स्याटेलाइट इमेजरी (Satellite Imagery) र रिमोट सेन्सिङ (Remote Sensing) पनि महत्वपूर्ण प्रविधि बने । विशेष गरी सडक, नदी, पहिरो र बस्तीको अवस्थालाई ठूलो भौगोलिक क्षेत्रमा एकैपटक मूल्यांकन गर्न स्याटेलाइट डेटा उपयोगी हुन्छ ।

USGS ले समेत घटनाको वैज्ञानिक अध्ययनमा रिमोट सेन्सिङ तथा भूगर्भीय विश्लेषण प्रयोग गरेर डेब्रिस फ्लो र फ्ल्यास फ्लडको प्रकृति अध्ययन गरेको छ ।

७. बीपाड र डिजिटल डिजास्टर डेटा

​​​​​​​नेपालमा बीपाड (BIPAD) जस्तो डिजिटल विपद् सूचना प्रणालीले जोखिम, क्षति र विपद्सम्बन्धी डेटा व्यवस्थापनमा भूमिका खेल्दै आएको छ । नेपालमा विकसित इम्प्याक्ट–बेस्ड अर्ली वार्निङ (Impact-Based Early Warning) प्रणालीले केवल मौसम वा नदीको अवस्था होइन, त्यसबाट सम्भावित क्षतिको प्रभाव पनि देखाउने उद्देश्य राख्छ ।

यस्तो प्रणालीले भविष्यमा “बाढी आउन सक्छ” भन्ने सूचनाबाट अगाडि बढेर “यो क्षेत्रमा यति मानिस र यति पूर्वाधार प्रभावित हुन सक्छन्” भन्ने जानकारी दिन सक्ने आधार तयार गर्छ ।

८. सेटु र्‍यापिड तथा डिजिटल उद्धार समन्वय

सेतु र्‍यापिड (Setu Rapid) जस्ता डिजिटल प्रणालीको प्रयोग उद्धारकर्ता, कमान्ड पोस्ट र उपकरण परिचालनबीच समन्वयका लागि गरिएको उल्लेख छ । यस्तो प्रणालीले बेपत्ता व्यक्ति, उद्धार अनुरोध र प्रभावित क्षेत्रको विवरणलाई डिजिटल रूपमा व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्छ । यसले विपद्का बेला सूचना कागजी फारममा मात्र निर्भर नराखी डिजिटल रूपमा छिटो आदानप्रदान गर्ने प्रयास देखाउँछ ।

९. सामाजिक सञ्जाल र मोबाइल अलर्ट

​​​​​​​

​​​​​​​विभिन्न सरकारी निकायले सोसल मिडिया, मोबाइल अलर्ट, एसएमएस र डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत सूचना प्रसार गरेका थिए । ठूलो संख्यामा मानिससम्म छिटो सूचना पुर्‍याउन यी माध्यम उपयोगी भए । तर सामाजिक सञ्जालमा निर्भर चेतावनी प्रणालीको सीमितता पनि छ; नेटवर्क नभएको ठाउँमा वा मोबाइल चलाउन नसक्ने अवस्थामा यो प्रभावकारी नहुन सक्छ ।

जहाँ प्रविधिको अभाव देखियो

पछिल्लो विपद्को सबैभन्दा ठूलो विरोधाभास यही थियो, नेपालसँग डिजिटल म्याप, ड्रोन, स्याटेलाइट डेटा, एआई र पूर्वानुमान प्रणालीजस्ता प्रविधि थिए, तर जमिनमा तत्काल खोजी तथा उद्धारका लागि आवश्यक केही आधुनिक उपकरणको अभाव देखियो ।

उद्धारको क्रममा सुरुङभित्र फसेका मानिस खोज्न मोबाइल फोनको फ्ल्यासलाइटको समेत प्रयोग गर्नुपरेको उल्लेख गरेको थियो । रिपोर्टले विशेष सर्च एन्ड रेस्क्यु उपकरण, उच्च क्षमता भएका ड्रोन, वैकल्पिक सञ्चार प्रणाली र अन्य विशेष उपकरण पर्याप्त नभएकोतर्फ संकेत गरेको छ ।

यसैले नेपालको समस्या “प्रविधि नै छैन” भन्ने मात्र होइन । समस्या पूर्वानुमान प्रविधि र वास्तविक उद्धार प्रविधिबीचको अन्तर पनि हो । अर्थात् नेपालसँग बाढी आउन सक्ने सम्भावना अनुमान गर्ने प्रणाली छ, तर बाढी आइसकेपछि भग्नावशेष वा सुरुङभित्र फसेको व्यक्तिलाई खोज्ने उपकरण पर्याप्त नहुन सक्छ ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाठ

हालैको घटनाले नेपालमा विपद् प्रविधिको सम्पूर्ण प्रणालीलाई एउटै चक्रका रूपमा विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ ।

सेन्सरले डेटा संकलन गर्ने → एआई तथा हाइड्रोलोजिकल मोडलले जोखिम अनुमान गर्ने → डिजिटल सिस्टमले जोखिम क्षेत्र पहिचान गर्ने → मोबाइल तथा साइरनबाट चेतावनी दिने → स्थानीय तहले मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा लैजाने → ड्रोन तथा स्याटेलाइटले क्षति पत्ता लगाउने → डिजिटल प्लेटफर्मले उद्धार समन्वय गर्ने → विशेष उपकरणले खोजी तथा उद्धार गर्ने ।

अहिले नेपालमा यी प्रविधिका धेरै भाग छुट्टाछुट्टै रूपमा उपलब्ध छन् । चुनौती भनेको तिनलाई एउटै एन्ड–टु–एन्ड डिजास्टर म्यानेजमेन्ट सिस्टम (End-to-End Disaster Management System) मा जोड्नु हो । पछिल्लो बाढीले यही देखाएको छ- अर्ली वार्निङका लागि प्रविधि हुनु मात्रै पर्याप्त छैन; त्यो प्रविधिले दिएको सूचना मानिसको जीवन जोगाउने तत्काल कार्यमा परिणत हुनुपर्छ ।