स्टोरी
राइजिङ स्टार इन्नोभेसन आइसिटी अवार्ड २०२६ का उत्कृष्ट १५ सेमिफाइनलिस्ट : प्रविधिमार्फत समस्या समाधानको प्रयास
काठमाडौं । नेपालमा प्रविधिको विकाससँगै नयाँ सोच, सिर्जनशीलता र नवप्रवर्तनमा आधारित परियोजनाहरू पनि अघि बढिरहेका छन् । स्वास्थ्य, शिक्षा, वातावरण, सुरक्षा, सञ्चार, यातायातदेखि व्यापारसम्मका विभिन्न क्षेत्रमा देखिएका समस्या समाधान गर्ने उद्देश्यले युवाहरूले प्रविधिमा आधारित नयाँ उत्पादन तथा सेवा विकास गरिरहेका छन् । यस्ता नवीन सोच र प्रयासलाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्यले आयोजना हुँदै आएको आइसिटी अवार्डले पनि नवप्रवर्तनमा आधारित परियोजनालाई विशेष स्थान दिँदै आएको छ ।
आइसिटी अवार्ड २०२६ अन्तर्गत राइजिङ स्टार इन्नोभेसन विधाका उत्कृष्ट १५ सेमिफाइनलिस्ट सार्वजनिक भएका छन् । यस विधामा छनोट भएका परियोजनाहरूले कृत्रिम बुद्धिमत्ता, इन्टरनेट अफ थिङ्स, रोबोटिक्स, संवर्धित वास्तविकता (Augmented Reality), डिजिटल सुरक्षा, वातावरण संरक्षण र आपत्कालीन सञ्चारजस्ता क्षेत्रलाई समेटेका छन् । कुनै परियोजना प्रारम्भिक नमुना विकासको चरणमा छन् भने केहीले कार्यशील प्रणाली तयार पारिसकेका छन् । त्यस्तै, केही परियोजना वास्तविक प्रयोगमा पुगिसकेका छन् भने केहीले परीक्षण र विस्तारको तयारी गरिरहेका छन् ।
यी १५ परियोजनाले प्रविधिलाई केवल नयाँ उत्पादन निर्माण गर्ने माध्यमका रूपमा मात्र नभई दैनिक जीवनका वास्तविक समस्या समाधान गर्ने उपायका रूपमा प्रयोग गर्न खोजेका छन् । दृष्टिसम्बन्धी कठिनाइ भएका व्यक्तिको आवागमन सहज बनाउने उपकरणदेखि हिमाली क्षेत्रमा औषधि पुर्याउने ड्रोन, बालबालिकाको डिजिटल सुरक्षा गर्ने प्रणाली र नेपाली व्यवसायलाई अनलाइनमा विस्तार गर्न सहयोग गर्ने व्यापारिक प्लेटफर्मसम्मका अवधारणा यस विधामा समेटिएका छन् ।
१. दृष्टिल्याब्स : दृष्टिविहीन व्यक्तिका लागि कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित सहायक उपकरण
दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि दैनिक जीवनका सामान्य गतिविधिसमेत चुनौतीपूर्ण हुन सक्छन् । सडकमा हिँड्दा बाटोमा रहेका अवरोध पहिचान गर्ने, वरपरका वस्तु बुझ्ने र अपरिचित स्थानमा सुरक्षित रूपमा आवागमन गर्ने काममा उनीहरूले विभिन्न कठिनाइ सामना गर्नुपर्छ । यस्ता समस्यालाई प्रविधिको सहायताले कम गर्ने उद्देश्यसहित दृष्टिल्याब्सले कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित सहायक उपकरण विकास गरिरहेको छ ।
दृष्टिल्याब्सले विकास गर्न खोजेको उपकरणले प्रयोगकर्ताको वरपर रहेका वस्तुहरू वास्तविक समयमा पहिचान गर्न, बाटोमा रहेका अवरोध पत्ता लगाउन र आवाजमार्फत आवश्यक जानकारी दिन सक्छ । यसबाट दृष्टिविहीन तथा न्यून दृष्टि भएका व्यक्तिले आफ्नो वरपरको वातावरणबारे जानकारी पाउन र दैनिक गतिविधि तुलनात्मक रूपमा सहज रूपमा गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
यस परियोजनाको मुख्य विशेषता सहायक प्रविधिलाई सस्तो, पहुँचयोग्य र व्यावहारिक बनाउने प्रयास हो । बजारमा उपलब्ध कतिपय सहायक उपकरण महँगा हुन सक्ने भएकाले सबै प्रयोगकर्ताको पहुँचमा पुग्न कठिन हुन्छ । दृष्टिल्याब्सले त्यही समस्यालाई ध्यानमा राखेर स्थानीय आवश्यकता र प्रयोगकर्ताको अवस्थाअनुसार उपयोगी उपकरण विकास गर्न खोजेको छ ।
हाल यो परियोजना नमुना उपकरण विकासको चरणमा छ । यसको आगामी लक्ष्य उपकरणलाई थप प्रभावकारी बनाउँदै वास्तविक जीवनमा प्रयोग गर्न सकिने अवस्थामा पुर्याउनु हो । दृष्टिल्याब्स सफल भएमा दृष्टिविहीन तथा न्यून दृष्टि भएका व्यक्तिको स्वतन्त्र आवागमन र दैनिक जीवनमा प्रविधिको प्रयोग विस्तार गर्न सहयोग पुग्न सक्छ ।
२. इभो–मोई : औषधि प्रतिरोधी सूक्ष्मजीवको पूर्वानुमान गर्ने एआई प्रणाली
स्वास्थ्य क्षेत्रमा देखिएको गम्भीर चुनौतीमध्ये एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्स अर्थात् सूक्ष्मजीवमा औषधि प्रतिरोध क्षमता विकास हुनु पनि एक हो । कुनै रोग लाग्दा प्रयोग गरिने औषधिले अपेक्षित रूपमा काम नगर्ने अवस्था सिर्जना हुँदा बिरामीको उपचार जटिल बन्न सक्छ । विशेष गरी एन्टिबायोटिकको प्रभावकारिता घट्दै जानु विश्व स्वास्थ्य प्रणालीका लागि चुनौती बन्दै गएको छ ।
यही समस्यालाई प्रविधिको माध्यमबाट सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले इभो–मोई विकास भइरहेको छ । यो कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित पूर्वानुमान प्रणाली हो, जसले विभिन्न रोगजनक सूक्ष्मजीवले कुन औषधिप्रति प्रतिरोध क्षमता विकास गर्न सक्छन् भन्ने अनुमान गर्न खोज्छ । यसले आगामी १२ महिनासम्मको औषधि प्रतिरोधसम्बन्धी प्रवृत्ति पूर्वानुमान गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।
यसका लागि प्रणालीले सूक्ष्मजीवको आनुवंशिक विवरण, बिरामीको चिकित्सकीय विवरण, प्रयोगशालाबाट प्राप्त तथ्याङ्क र महामारीसम्बन्धी सूचनालाई एकीकृत रूपमा विश्लेषण गर्छ । विभिन्न स्रोतबाट प्राप्त तथ्याङ्कलाई एकै ठाउँमा ल्याएर विश्लेषण गर्दा कुन औषधि प्रभावकारी हुन सक्छ भन्ने विषयमा स्वास्थ्यकर्मीलाई निर्णय लिन सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
इभो–मोईको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष स्रोत साधन सीमित भएका स्वास्थ्य प्रणालीलाई सहयोग पुर्याउनु हो । विशेष गरी नेपालजस्ता देशमा औषधि प्रतिरोधसम्बन्धी तथ्याङ्कको व्यवस्थित विश्लेषण र पूर्वानुमानले उपचार प्रक्रियालाई थप प्रभावकारी बनाउन सक्ने सम्भावना छ । यस परियोजनाले नेपालका चिकित्सा अनुसन्धानकर्तासँग सहकार्य गर्दै बहुआयामिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली विकास गरिरहेको छ । हाल यसको तथ्याङ्क एकीकरण तथा विश्लेषण गर्ने प्रणाली निर्माणको काम अघि बढिरहेको छ । दीर्घकालमा यसले नेपालसँगै दक्षिण एसियामा औषधि प्रतिरोधको निगरानी र नियन्त्रणमा सहयोग पुर्याउने लक्ष्य राखेको छ ।
३. हरित पाठशाला : विद्यार्थीलाई वातावरण संरक्षणसँग जोड्ने डिजिटल सिकाइ प्लेटफर्म
जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय प्रदूषण विश्वव्यापी चुनौतीका रूपमा देखिँदै गर्दा विद्यालय तहदेखि नै वातावरण संरक्षणसम्बन्धी चेतना विकास गर्नु आवश्यक छ । तर जलवायु परिवर्तनजस्ता विषयलाई पाठ्यपुस्तकमा सीमित नराखी विद्यार्थीको दैनिक जीवनसँग जोडेर बुझाउन अझ प्रभावकारी सिकाइ विधिको आवश्यकता देखिन्छ । यही आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर हरित पाठशाला विकास गरिएको हो ।
हरित पाठशाला कक्षा ६ देखि १० सम्मका नेपाली विद्यार्थीलाई लक्षित गरी निर्माण गरिएको वातावरण तथा जलवायु शिक्षा प्लेटफर्म हो । यसले विद्यार्थीलाई आफ्नो दैनिक गतिविधिले वातावरणमा पार्ने प्रभाव बुझाउन र त्यसअनुसार व्यवहार परिवर्तन गर्न प्रेरित गर्छ । प्लेटफर्ममा नेपालका सन्दर्भअनुसार तयार पारिएको कार्बन उत्सर्जन गणना गर्ने उपकरण, अन्तरक्रियात्मक त्रिआयामिक शैक्षिक खेल र कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित संवाद प्रणाली समावेश गरिएको छ ।
यसमा विद्यार्थीले आफ्नो दैनिक गतिविधिका आधारमा कति कार्बन उत्सर्जन भइरहेको छ भन्ने अनुमान गर्न सक्छन् । त्यसैगरी, खेलमार्फत वातावरणीय विषयलाई रोचक ढङ्गले बुझ्न र कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित संवाद प्रणालीसँग प्रश्नोत्तर गर्दै थप जानकारी हासिल गर्न सक्छन् । यसले जलवायु शिक्षालाई केवल सैद्धान्तिक ज्ञानमा सीमित नराखी व्यवहारमा लागू गर्न सकिने विषयका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ ।
यस परियोजनाको अर्को विशेषता इन्टरनेट सुविधा नभएको अवस्थामा पनि प्रयोग गर्न सकिने गरी विकास गरिनु हो । नेपालका धेरै सामुदायिक तथा सरकारी विद्यालयमा इन्टरनेट पहुँच सीमित हुन सक्ने भएकाले अफलाइनमा समेत काम गर्ने सुविधाले यसको उपयोगिता बढाउन सक्छ । हाल हरित पाठशाला कार्यशील नमुना विकासको चरणमा छ । शीक्वल फाउन्डेसनसँगको इन्क्युबेसन प्रक्रियापछि यसले विद्यालयमा परीक्षण सञ्चालन गर्ने तयारी गरिरहेको छ । आगामी दिनमा विद्यालयस्तरमा यसको प्रयोग विस्तार गर्दै वातावरणमैत्री व्यवहार विकासमा योगदान पुर्याउने यसको लक्ष्य छ ।
४. किडिगार्ड : बालबालिकाको अनलाइन सुरक्षाका लागि नेपाली प्रविधि
इन्टरनेट र डिजिटल उपकरणको प्रयोग बढेसँगै बालबालिकाको अनलाइन गतिविधि पनि विस्तार भइरहेको छ । तर इन्टरनेटमा उपलब्ध सबै सामाग्री बालबालिकाका लागि सुरक्षित हुँदैनन् । साइबर दुर्व्यवहार, अनलाइन प्रलोभन, दुर्व्यवहारपूर्ण सम्पर्क, अनुपयुक्त सामाग्री र अत्यधिक डिजिटल उपकरण प्रयोगजस्ता समस्याले बालबालिकाको सुरक्षा र व्यवहारमा असर पार्न सक्छन् ।
यस्ता चुनौतीलाई सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले किडिगार्ड विकास गरिएको हो । यो नेपालमै निर्माण गरिएको कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित बाल डिजिटल सुरक्षा तथा अभिभावकीय निगरानी प्लेटफर्म हो । यसले बालबालिकालाई अनलाइन जोखिमबाट सुरक्षित राख्न अभिभावकलाई आवश्यक जानकारी र निगरानीका सुविधा उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखेको छ ।
किडिगार्डमा एन्ड्रोइड उपकरणमा जटिल प्रणालीगत परिवर्तन अर्थात् रुट नगरी प्रयोग गर्न सकिने प्रविधि समावेश गरिएको छ । यसले विभिन्न भाषामा उपलब्ध अनलाइन सामाग्री तथा गतिविधिको विश्लेषण गरी सम्भावित जोखिम पहिचान गर्ने सुविधा दिन्छ । त्यस्तै, तथ्याङ्कलाई सुरक्षित राख्न गुप्तीकरण प्रविधि र अभिभावकले बालबालिकाको डिजिटल गतिविधि हेर्न सक्ने अन्तरक्रियात्मक नियन्त्रण प्यानल पनि यसमा समावेश गरिएको छ ।
यस प्लेटफर्मको उद्देश्य केवल बालबालिकाले इन्टरनेटमा के गरिरहेका छन् भन्ने निगरानी गर्नु मात्र होइन, उनीहरूलाई सुरक्षित डिजिटल बानी विकास गर्न सहयोग गर्नु पनि हो । नेपाली परिवार र शैक्षिक संस्थालाई लक्षित गर्दै स्थानीय मूल्यअनुसारको पहुँचयोग्य डिजिटल सुरक्षा सेवा उपलब्ध गराउने यसको लक्ष्य छ ।
परियोजनाका अनुसार किडिगार्डको मोबाइल प्रणाली, ब्याकइन्ड र वेब प्रणाली विकास भइसकेका छन् । यसले ६५ वटा स्वचालित तथा एकीकृत परीक्षणसमेत सफलतापूर्वक पार गरेको जनाएको छ । हाल यसलाई प्रयोगका लागि तयार अवस्थामा रहेको परियोजनाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । बालबालिकाको डिजिटल सुरक्षालाई परिवार र विद्यालय दुवैको साझा जिम्मेवारीका रूपमा अघि बढाउन किडिगार्डले प्रविधिको प्रयोग गर्न खोजेको छ ।
५. लाइफलाइन् : मोबाइल नेटवर्क नपुग्ने हिमाली क्षेत्रमा आपत्कालीन सञ्चार
नेपालका दुर्गम हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा प्राकृतिक विपद्, दुर्घटना वा स्वास्थ्यसम्बन्धी आपत्कालीन अवस्था आइपर्दा समयमै सूचना आदानप्रदान गर्न कठिन हुन सक्छ । कतिपय स्थानमा मोबाइल नेटवर्क उपलब्ध नहुने वा इन्टरनेट सेवा नपुग्ने भएकाले बिरामी, दुर्घटनामा परेका व्यक्ति वा जोखिममा रहेका समुदायले तत्काल सहायता माग्न सक्दैनन् । यस्तो अवस्थामा सञ्चारको वैकल्पिक व्यवस्था आवश्यक हुन्छ ।
यही समस्या समाधान गर्ने उद्देश्यले लाइफलाइन् नामक आपत्कालीन सञ्चार प्रणाली विकास भइरहेको छ । यो मोबाइल नेटवर्क र इन्टरनेटको पहुँच नभएका स्थानमा पनि काम गर्न सक्ने कम लागतको सञ्चार प्रणाली हो । यसले लामो दूरीसम्म रेडियो सङ्केत पठाउन सक्ने लोरा प्रविधिको प्रयोग गर्छ ।
लाइफलाइन्मार्फत दुर्गम क्षेत्रका स्थानीय बासिन्दाले स्वास्थ्य चौकी, स्थानीय प्रशासन तथा आपत्कालीन उद्धार टोलीलाई सूचना पठाउन सक्छन् । कुनै व्यक्ति बिरामी परेमा, दुर्घटनामा परेमा वा अन्य आपत्कालीन अवस्था सिर्जना भएमा प्रणालीमार्फत चेतावनी सन्देश पठाउन सकिन्छ । सन्देश प्राप्त भएको पुष्टि हुने दुईतर्फी सञ्चार सुविधाले सूचना सम्बन्धित निकायसम्म पुगेको छ कि छैन भन्ने थाहा पाउन पनि सहयोग गर्छ ।
यस प्रणालीको उपयोगिता विशेष गरी हिमाली क्षेत्रका त्यस्ता बस्तीमा हुन सक्छ, जहाँ सडक, मोबाइल नेटवर्क र अन्य सञ्चार पूर्वाधार पर्याप्त छैनन् । लाइफलाइन्ले आपत्कालीन अवस्थाको सूचना छिटो पुर्याएर उद्धार तथा उपचार प्रक्रिया अघि बढाउन सहयोग गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।
हाल यो परियोजना कार्यशील नमुना विकासको चरणमा छ । भविष्यमा रेडियो, मोबाइल नेटवर्क र भूउपग्रहमा आधारित सञ्चारलाई एकीकृत गर्ने मिश्रित सञ्जाल निर्माण गर्ने यसको योजना छ । यसबाट दुर्गम समुदायका लागि भरपर्दो र विस्तार गर्न सकिने आपत्कालीन सञ्चार प्रणाली उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखिएको छ ।
६. प्रेडिक्सन अफ प्रेडिक्सन : एआईले दिने गलत जानकारी पहिचान गर्ने प्रणाली
कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित भाषा मोडलको प्रयोग बढेसँगै यसले दिने जानकारीको विश्वसनीयतामाथि पनि प्रश्न उठ्न थालेको छ । यस्ता प्रणालीले कहिले काहीँ तथ्यमा आधारित नभएका जानकारी आत्मविश्वासका साथ प्रस्तुत गर्न सक्छन् । यसरी वास्तविकतासँग मेल नखाने वा आधारहीन जानकारी सिर्जना गर्ने समस्यालाई एआई हलुसिनेसन भनिन्छ । त्यस्तै, उत्तरभित्रै तार्किक असङ्गति देखिने समस्या पनि भाषा मोडलमा हुन सक्छ ।
यस्ता त्रुटि प्रयोगकर्तासम्म पुग्नुअघि नै पहिचान गर्ने उद्देश्यले प्रेडिक्सन अफ प्रेडिक्सन नामक परियोजना विकास गरिएको हो । यसलाई संक्षेपमा पीओपी भनिन्छ । यो विभिन्न भाषा मोडलसँग काम गर्न सक्ने हलुका एआई प्रमाणीकरण प्रणाली हो । यसको उद्देश्य भाषा मोडलले तयार पारेको उत्तरमा तथ्यगत त्रुटि वा तार्किक असङ्गति छ कि छैन भन्ने जाँच गर्नु हो ।
पीओपीले प्राकृतिक भाषा निष्कर्ष प्रविधिको प्रयोग गरेर मोडलबाट प्राप्त उत्तरको विश्लेषण गर्छ । यसले मूल भाषा मोडललाई पुनः प्रशिक्षण दिनुपर्ने आवश्यकता नराखी त्यसबाट उत्पन्न सामग्रीको विश्वसनीयता जाँच गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यसरी भाषा मोडलले तयार पारेको जवाफ अन्तिम प्रयोगकर्तासम्म पुग्नुअघि नै सम्भावित त्रुटि पहिचान गर्न सकिने यसको अवधारणा छ ।
यो प्रणाली विभिन्न प्रकारका भाषा मोडलसँग प्रयोग गर्न सकिने भएकाले यसको उपयोगिता फराकिलो हुन सक्छ । विशेष गरी कम्पनी, संस्था र व्यावसायिक सेवामा एआईको प्रयोग गर्दा गलत जानकारीका कारण उत्पन्न हुन सक्ने जोखिम कम गर्न यसले सहयोग पुर्याउन सक्छ ।
यस परियोजनाको प्रारम्भिक अनुसन्धान सार्वजनिक अनुसन्धान प्रकाशन मञ्च आर्काइभमा प्रकाशित भइसकेको छ । हाल यसको दोस्रो संस्करण विकास र सीमित परीक्षण वातावरणमा प्रयोग गर्ने काम भइरहेको छ । आगामी चरणमा एपीआई गेटवे र संस्थागत आवश्यकताअनुसार प्रयोग गर्न सकिने एआई सुरक्षा समाधान सार्वजनिक गर्ने लक्ष्य राखिएको छ । यसका लागि परियोजनाले इमर्जेन्ट भेन्चर्सको अनुदानसमेत प्राप्त गरेको विवरण दिएको छ ।
७. साक्षी : सम्पदा संरक्षणका लागि स्थानसहितको डिजिटल प्रमाण
नेपालका ऐतिहासिक सम्पदा, मठमन्दिर, स्तूप तथा पुरातात्त्विक संरचनाको संरक्षणका लागि तिनको अवस्था नियमित रूपमा अभिलेख राख्नु आवश्यक हुन्छ । समयसँगै संरचनामा आउने क्षति, वातावरणीय प्रभाव वा मानवीय गतिविधिका कारण हुने परिवर्तन पहिचान गर्न पुराना र नयाँ अवस्थाको तुलना गर्नुपर्ने हुन्छ । तर सम्पदाको नियमित निगरानी र अभिलेखीकरणका लागि आवश्यक जनशक्ति तथा स्रोतसाधन सधैँ उपलब्ध नहुन सक्छन् ।
यही आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर साक्षी नामक मोबाइल एप्लिकेसन विकास गरिएको हो । यसले सम्पदा अवलोकन गर्न पुगेका व्यक्तिले खिचेका तस्बिरलाई स्थान र दिशासहित अभिलेखमा रूपान्तरण गर्छ । यसरी खिचिएका तस्बिरलाई पछि पुनः त्यही स्थानबाट खिचिएका तस्बिरसँग तुलना गरी संरचनामा आएको परिवर्तन पहिचान गर्न सकिन्छ ।
साक्षीले विश्वव्यापी स्थान निर्धारण प्रणाली, कम्पासको दिशा र मोबाइल उपकरणका सेन्सरबाट प्राप्त विवरण प्रयोग गर्छ । यसका साथै उपकरणभित्रै काम गर्ने क्षति पहिचान प्रविधिले सम्पदामा देखिएका सम्भावित परिवर्तन तथा क्षतिको निगरानी गर्न सहयोग पुर्याउँछ । यसबाट कुनै सम्पदाको अवस्था समयक्रममा कसरी परिवर्तन भइरहेको छ भन्ने कुरा व्यवस्थित रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।
यस प्लेटफर्मको विशेषता सर्वसाधारणलाई पनि सम्पदा संरक्षणको प्रक्रियासँग जोड्नु हो । सम्पदा अवलोकन गर्न जाने आगन्तुकले खिचेको तस्बिर तथा अन्य विवरण संरक्षणसम्बन्धी प्रमाणका रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ । त्यसपछि सम्बन्धित सम्पदा व्यवस्थापन गर्ने निकाय र अनुसन्धानकर्ताले छुट्टै नियन्त्रण प्यानलमार्फत प्राप्त जानकारीको निगरानी गर्न सक्छन् ।
हाल साक्षी लुम्बिनी र काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न सम्पदा क्षेत्रमा कार्यशील प्रणालीका रूपमा प्रयोगमा रहेको छ । यसले सम्पदा संरक्षणमा नागरिक सहभागिता बढाउँदै नियमित निगरानीलाई सरल, भरपर्दो र कम खर्चिलो बनाउने लक्ष्य राखेको छ ।
८. सेतु : नेटवर्कविहीन अवस्थामा पनि आपत्कालीन सूचना पुर्याउने प्रणाली
प्राकृतिक विपद्, दुर्घटना वा अन्य आपत्कालीन घटनामा तत्काल सूचना आदानप्रदान हुन नसक्दा उद्धार कार्यमा ढिलाइ हुन सक्छ । विशेष गरी सञ्चार पूर्वाधार कमजोर भएका ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा मोबाइल र इन्टरनेट सेवा अवरुद्ध हुँदा समस्या अझ जटिल बन्न सक्छ । यस्ता परिस्थितिमा सामान्य सञ्चार माध्यमले काम नगरे पनि सूचना पठाउन सक्ने वैकल्पिक प्रणाली आवश्यक हुन्छ ।
सेतु यही आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न विकास भइरहेको आपत्कालीन सञ्चार तथा प्रतिकार्य प्लेटफर्म हो । यसले मोबाइल वा इन्टरनेट नेटवर्क उपलब्ध नभएको अवस्थामा पनि दुर्गम समुदाय र आपत्कालीन सेवाप्रदायकबीच सम्पर्क स्थापित गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।
सेतुले लामो दूरीसम्म सञ्चार गर्न सक्ने लोरा प्रविधि, विशेष रूपमा तयार पारिएका एसओएस उपकरण र केन्द्रीय नियन्त्रण प्यानलको प्रयोग गर्छ । कुनै आपत्कालीन अवस्था आइपर्दा प्रयोगकर्ताले एसओएस उपकरणमार्फत सहायता अनुरोध पठाउन सक्छन् । उक्त सूचना केन्द्रीय प्रणालीमा पुगेपछि सम्बन्धित उद्धारकर्ता वा निकायलाई जिम्मेवारी तोक्न र घटनाको प्रगतिलाई निगरानी गर्न सकिन्छ ।
यस प्रणालीले सूचना पठाउने काममा मात्र सीमित नरही सहायता अनुरोध प्राप्त भएदेखि समस्या समाधान नहुँदासम्मको प्रक्रियालाई व्यवस्थित बनाउने प्रयास गरेको छ । यसबाट आपत्कालीन घटनाको अभिलेख राख्न, जिम्मेवारी व्यवस्थापन गर्न र उद्धार प्रक्रियाको अवस्थाबारे जानकारी लिन सहज हुन सक्छ ।
हाल सेतु कार्यशील नमुना विकासको चरणमा छ । आगामी दिनमा यसलाई थप समुदायसम्म विस्तार गर्दै विपद् व्यवस्थापन, आपत्कालीन प्रतिकार्य र स्थानीय सुरक्षाका लागि प्रयोग गर्न सकिने किफायती तथा विस्तारयोग्य प्रणाली बनाउने लक्ष्य राखिएको छ ।
९. स्काइट्रुप–पी१ : दुर्गम क्षेत्रमा औषधि पुर्याउने स्वचालित ड्रोन
नेपालको भौगोलिक बनावटका कारण दुर्गम तथा हिमाली क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा र अत्यावश्यक औषधि पुर्याउनु चुनौतीपूर्ण छ । कतिपय बस्तीमा सडक पहुँच नहुँदा स्वास्थ्य सामाग्री ढुवानी गर्न लामो समय लाग्न सक्छ । विशेष गरी तापक्रमअनुसार सुरक्षित राख्नुपर्ने औषधि समयमै सम्बन्धित स्थानमा पुर्याउनु अझ कठिन हुन्छ । यस्तो समस्या समाधान गर्न हवाई प्रविधिको प्रयोग प्रभावकारी विकल्प हुन सक्छ ।
स्काइट्रुप–पी१ यही अवधारणामा आधारित स्वचालित ड्रोन परियोजना हो । यसले ठाडो रूपमा उड्न र अवतरण गर्न सक्ने तथा निश्चित उडान अवस्थामा विमानजस्तै पखेटाको सहायताले अघि बढ्न सक्ने प्रविधिलाई एकीकृत गरेको छ । यसलाई भिटिओएल अर्थात् ठाडो उडान तथा अवतरण गर्न सक्ने मानवरहित हवाई उपकरणका रूपमा विकास गरिएको हो ।
यस ड्रोनको मुख्य उद्देश्य दुर्गम समुदायमा अत्यावश्यक स्वास्थ्य सामाग्री र औषधि पुर्याउनु हो । यसले कठिन भौगोलिक क्षेत्रमा तापक्रम संवेदनशील औषधिसमेत ढुवानी गर्न सक्ने लक्ष्य राखेको छ । स्वास्थ्य सामाग्री ढुवानीसँगै यसमा जडान गरिएको सेन्सर प्रणालीले वातावरणीय विवरण पनि सङ्कलन गर्न सक्छ । विशेष गरी वायुको गुणस्तरसम्बन्धी तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न यसको प्रयोग गर्न सकिने अवधारणा छ ।
स्काइट्रुप–पी१ ले यातायात र स्वास्थ्य सेवाको पहुँच कमजोर भएका क्षेत्रमा औषधि ढुवानीलाई सहज बनाउने मात्र नभई वातावरणीय निगरानीमा पनि सहयोग पुर्याउन खोजेको छ । हाल यस परियोजनाको उडानसम्बन्धी परीक्षण कम्प्युटरमा आधारित अनुकरण अर्थात् सिमुलेसनमार्फत भइरहेको छ । आगामी दिनमा वास्तविक भौगोलिक अवस्थामा यसको क्षमता परीक्षण गरी थप विकास गर्ने लक्ष्य राखिएको छ ।
१०. सुरक्षा ३६० : घर, कार्यालय र सवारी साधनलाई एउटै प्रणालीबाट नियन्त्रण
प्रविधिको विकाससँगै घर, कार्यालय तथा विभिन्न उपकरणलाई मोबाइल वा अन्य डिजिटल माध्यमबाट नियन्त्रण गर्ने चलन बढ्दै गएको छ । तर फरक–फरक उपकरण र प्रणालीका लागि छुट्टाछुट्टै समाधान प्रयोग गर्नुपर्ने हुँदा तिनलाई एकै ठाउँबाट व्यवस्थापन गर्न कठिन हुन सक्छ । यस समस्यालाई सम्बोधन गर्दै सुरक्षा ३६० ले विभिन्न सुरक्षा तथा स्वचालन सुविधालाई एउटै प्रणालीमा एकीकृत गर्ने प्रयास गरेको छ ।
सुरक्षा ३६० इन्टरनेट अफ थिङ्समा आधारित स्मार्ट सुरक्षा तथा स्वचालन प्रणाली हो । यसले घरको स्वचालन, जीएसएममार्फत मोटर नियन्त्रण र मोटरसाइकलमा चाबीबिनै इन्जिन सुरु गर्न सकिने सुविधा एउटै प्रणालीमा जोड्ने लक्ष्य राखेको छ ।
यस परियोजनामा ईएसपी ३२ नियन्त्रक, क्लाउड प्रणाली, ब्लुटुथ सञ्चार, मोबाइल एप्लिकेसन, आवाजमार्फत नियन्त्रण गर्ने सुविधा र आफ्नै स्मार्ट घडी प्रयोग गरिएको छ । यी प्रविधिको सहायताले प्रयोगकर्ताले विभिन्न भौतिक उपकरण तथा प्रणालीलाई मोबाइल वा आवाजको माध्यमबाट नियन्त्रण गर्न सक्छन् ।
उदाहरणका लागि घरमा जडान गरिएका उपकरण सञ्चालन गर्ने, मोटर नियन्त्रण गर्ने तथा सवारीसाधनको इन्जिन सुरु गर्ने कामलाई एउटै एकीकृत प्रणालीबाट व्यवस्थापन गर्न सकिने अवधारणा यसमा समावेश छ । यसले घर तथा कार्यालयको सुरक्षा र दैनिक कामलाई सहज बनाउने लक्ष्य राखेको छ ।
हाल सुरक्षा ३६० कार्यशील नमुना विकासको चरणमा छ । परियोजनाले घर, कार्यालय, शैक्षिक संस्था र व्यक्तिगत यातायातका क्षेत्रमा प्रयोग गर्न सकिने पहुँचयोग्य स्वचालन प्रणाली विकास गर्न खोजेको छ । विभिन्न उपकरणलाई एउटै डिजिटल सञ्जालमा जोड्ने यसको प्रयासले स्थानीय स्तरमा स्मार्ट उपकरण तथा स्वचालन प्रविधिको विकासलाई पनि प्रोत्साहन गर्न सक्छ ।
११. स्वर–साथी : ज्येष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि आवाजबाट चल्ने विद्युतीय सवारी
शारीरिक रूपमा हिँडडुल गर्न कठिनाइ भएका व्यक्ति र ज्येष्ठ नागरिकका लागि सुरक्षित तथा सहज आवागमनको व्यवस्था हुनु आवश्यक छ । बजारमा उपलब्ध कतिपय विद्युतीय सवारी साधन महँगा वा प्रयोगकर्ताको विशेष आवश्यकताअनुसार अनुकूल नहुन सक्छन् । त्यस्तै, सवारी नियन्त्रणका लागि हातको प्रयोग गर्न कठिनाइ हुने व्यक्तिका लागि आवाजबाट सञ्चालन गर्न सकिने विकल्प उपयोगी हुन सक्छ ।
यही आवश्यकता सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले स्वर–साथी विकास गरिएको हो । यो सौर्य ऊर्जाबाट समेत चार्ज गर्न सकिने, आवाजबाट नियन्त्रण हुने र आवश्यक पर्दा फोल्ड गर्न मिल्ने विद्युतीय गो–कार्ट हो । यसलाई विशेष गरी ज्येष्ठ नागरिक तथा शारीरिक रूपमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिको आवागमन सहज बनाउने लक्ष्यसहित तयार पारिएको छ ।
स्वर–साथीमा अफलाइन अवस्थामा समेत काम गर्न सक्ने कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित आवाज पहिचान प्रणाली राखिएको छ । यसबाट प्रयोगकर्ताले आवाजमार्फत सवारी नियन्त्रण गर्न सक्छन् । त्यस्तै, बाटोमा सम्भावित अवरोधसँग ठोक्किन नदिन एन्टी–कोलिजन प्रणालीसमेत समावेश गरिएको छ । यसको हलुका संरचनालाई आवश्यक परेको अवस्थामा फोल्ड गर्न सकिने गरी तयार पारिएको छ ।
परियोजनाले सवारीलाई वातावरणमैत्री बनाउन सौर्य ऊर्जाको प्रयोग गर्ने अवधारणा पनि समेटेको छ । यसले प्रयोगकर्ताको आवागमन सहज बनाउनुका साथै परम्परागत सवारीको विकल्पमा दिगो यातायात प्रविधिको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्न खोजेको छ ।
परियोजनाले उपलब्ध गराएको विवरणअनुसार स्वर–साथीले प्रारम्भिक परीक्षणमा प्रतिघण्टा २० किलोमिटरको अधिकतम गति हासिल गरेको छ । त्यस्तै, आवाजमार्फत दिइएका निर्देशन सफलतापूर्वक बुझ्ने दर ९५ प्रतिशत रहेको जनाइएको छ । यस परियोजनाले वाईएसएस २०२५ र लोकस २०२६ मा समेत पहिचान प्राप्त गरेको छ । हाल यो कार्यशील नमुना चरणमा रहेको छ ।
१२. सिन्याप्टिक : बालबालिकाको भाषा सिकाइमा संवर्धित वास्तविकताको प्रयोग
बोल्न वा मौखिक रूपमा आफ्नो विचार व्यक्त गर्न कठिनाइ भएका विकासात्मक भिन्नता भएका बालबालिकालाई नयाँ शब्द सिकाउनु र दैनिक सञ्चारमा सहयोग पुर्याउनु विशेष चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ । विशेष गरी अटिजम भएका बालबालिकाका लागि उपयुक्त सिकाइ सामाग्री र संवादका उपकरणको आवश्यकता पर्छ । नेपालमा स्थानीय भाषासँग मेल खाने यस्ता सहायक सञ्चार उपकरण सीमित रहेकाले यो क्षेत्रमा थप प्रविधिगत समाधान आवश्यक देखिन्छ ।
यही आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर सिन्याप्टिक नामक संवर्धित वास्तविकतामा आधारित भाषा सिकाइ एप्लिकेसन विकास गरिएको हो । यसले भौतिक सिकाइ कार्ड र डिजिटल प्रविधिलाई एकीकृत गरेर बालबालिकालाई नयाँ शब्द तथा वस्तु पहिचान गर्न सहयोग गर्छ ।
यस प्रणालीमा वास्तविक सिकाइ कार्डलाई मोबाइल उपकरणको क्यामेरामार्फत हेर्दा त्यससँग सम्बन्धित त्रिआयामिक आकृति तथा डिजिटल सामाग्री देख्न सकिने सुविधा छ । अन्तरक्रियात्मक प्रतिक्रिया र नेपाली तथा अंग्रेजी दुवै भाषामा उपलब्ध अडियोले बालबालिकालाई शब्दको अर्थ बुझ्न तथा उच्चारणसँग परिचित हुन सहयोग गर्छ ।
सिन्याप्टिकले बालबालिकालाई केवल शब्द कण्ठ गराउनेभन्दा पनि दृश्य, आवाज र अन्तरक्रियाको माध्यमबाट सिकाइ अनुभव प्रदान गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यसका साथै अभिभावक तथा हेरचाहकर्ताले बालबालिकाको सिकाइ प्रगति हेर्न सक्ने सुविधा पनि विकास गर्ने उद्देश्य राखिएको छ ।
यस परियोजनाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष नेपालमा स्थानीय आवश्यकताअनुसार तयार पारिएका वैकल्पिक तथा सहायक सञ्चार सामग्रीको अभावलाई सम्बोधन गर्नु हो । हाल सिन्याप्टिक गुगल प्लेमा बिटा संस्करणका रूपमा उपलब्ध छ ।
परियोजनाले होप सेन्टर फर चाइल्ड डेभलपमेन्ट, नयाँ आशा विद्यालय, काठमाडौं विश्वविद्यालयको हेल्थ इन्फर्मेटिक्स ल्याब तथा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको कग्निटिभ साइन्स एन्ड साइकोलिङ्ग्विस्टिक्स ल्याबसँग सहकार्य गर्दै परीक्षण तथा पाइलट कार्यक्रम अघि बढाइरहेको छ ।
१३. काइरोस इन्जिन : कठिन भौगोलिक अवस्थामा ड्रोनको उडान सुरक्षित बनाउने एआई प्रणाली
ड्रोन प्रविधिको प्रयोग स्वास्थ्य सामग्री ढुवानी, कृषि, सर्वेक्षण र अन्य व्यावसायिक क्षेत्रमा बढ्दै गएको छ । तर नेपालजस्तो पहाडी तथा हिमाली भूगोलमा लामो दूरीसम्म ड्रोन उडाउनु चुनौतीपूर्ण हुन्छ । पहाडी हावाको चाप, मौसममा आउने परिवर्तन, ब्याट्री सकिनु र कठिन भूभागजस्ता कारणले ड्रोनको उडान जोखिमपूर्ण बन्न सक्छ ।
यस्ता जोखिमलाई पहिले नै विश्लेषण गरी सुरक्षित उडानको निर्णय लिन सहयोग गर्ने उद्देश्यले काइरोस इन्जिन विकास गरिएको हो । यो लामो दूरीमा मानवीय प्रत्यक्ष निगरानीबिना उड्ने ड्रोनका लागि तयार पारिएको कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित निर्णय प्रणाली हो ।
यस प्रणालीले ड्रोनको उडानका क्रममा विभिन्न जोखिमको मूल्याङ्कन गर्छ । पहाडी क्षेत्रमा हावाको दिशा र गति, ब्याट्रीको अवस्था तथा सम्भावित खतरनाक भूभागलाई विश्लेषण गरेर उडानका लागि उपयुक्त विकल्प छनोट गर्न सहयोग गर्छ । कुनै जोखिम देखिएमा सामान्य अवस्थामा गरिने आपत्कालीन प्रतिक्रियाभन्दा सुरक्षित विकल्प पहिचान गर्ने यसको उद्देश्य हो ।
काइरोस इन्जिनले ड्रोनलाई केवल पूर्वनिर्धारित मार्गमा उडाउनेभन्दा पनि उडानको अवस्थाअनुसार निर्णय लिन सक्ने प्रणाली विकास गर्न खोजेको छ । यसले विशेष गरी स्वास्थ्य सामग्री ढुवानी गर्ने ड्रोन, व्यावसायिक ड्रोन सेवा सञ्चालक र उड्डयन नियमन गर्ने निकायका लागि उपयोगी प्रविधि उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखेको छ ।
परियोजनाले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार यसले पाँच हजार हिमाली उडानसम्बन्धी सिमुलेसनमा ९७.४ प्रतिशत उडान जोखिम पूर्वानुमान शुद्धता हासिल गरेको छ । त्यस्तै, रास्पबेरी पाई ५ जस्ता साना कम्प्युटिङ उपकरणसँग समेत प्रयोग गर्न सकिने अनुकूलता प्रदर्शन गरेको जनाइएको छ । हाल यो परियोजना उन्नत नमुना विकास र सिमुलेसनमा आधारित प्रमाणीकरणको चरणमा छ ।
१४. ट्राफिक आई : नेपाली सवारी नम्बर प्लेट पहिचान गर्ने एआई प्रणाली
नेपालका सडकमा सवारी साधनको सङ्ख्या बढ्दै जाँदा ट्राफिक व्यवस्थापन र सडक सुरक्षाको चुनौती पनि बढिरहेको छ । कुनै दुर्घटना, नियम उल्लङ्घन वा अन्य आपराधिक घटनाको अनुसन्धान गर्दा सीसीटीभी फुटेज हेरेर सवारी साधन पहिचान गर्नुपर्ने हुन्छ । तर लामो समयको भिडियो सामाग्री म्यानुअल रूपमा हेरेर आवश्यक विवरण खोज्नु झन्झटिलो र समय लाग्ने प्रक्रिया हो ।
यस्तो कामलाई छिटो र प्रभावकारी बनाउन ट्राफिक आई नामक कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित ट्राफिक निगरानी तथा नम्बर प्लेट पहिचान प्रणाली विकास गरिएको हो । यसले सीसीटीभी क्यामेराबाट प्राप्त दृश्यलाई खोज्न र विश्लेषण गर्न सकिने डिजिटल अभिलेखमा रूपान्तरण गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।
यस प्रणालीले भिडियोमा देखिएका सवारी साधन पहिचान गर्ने, नम्बर प्लेट पढ्ने, ट्राफिकको गतिविधि विश्लेषण गर्ने र केही निश्चित नियम उल्लङ्घन समेत पत्ता लगाउने सुविधा दिन्छ । उदाहरणका लागि हेल्मेट नलगाई मोटरसाइकल चलाएको जस्ता गतिविधि पहिचान गर्न यसलाई प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
ट्राफिक आईको मुख्य विशेषता नेपाली सवारी नम्बर प्लेटका विभिन्न ढाँचा र स्थानीय सडकको अवस्थालाई ध्यानमा राखेर प्रणाली विकास गर्नु हो । अन्य देशका लागि बनाइएका नम्बर प्लेट पहिचान प्रणालीले नेपाली नम्बर प्लेटका फरक स्वरूपलाई सही रूपमा पढ्न नसक्ने सम्भावना हुन्छ । त्यसैले स्थानीय आवश्यकता र सवारी नम्बर प्लेटको ढाँचाअनुसार काम गर्ने प्रणाली निर्माण गर्नु यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो ।
यसले नेपाल प्रहरीको ट्राफिक शाखा, सुरक्षा निकाय तथा आधिकारिक अनुसन्धानकर्तालाई भिडियो विश्लेषण र घटनाको अनुसन्धानमा सहयोग पुर्याउने लक्ष्य राखेको छ । हाल यो न्यूनतम कार्यशील उत्पादन तथा अवधारणाको प्रमाण प्रस्तुत गर्ने चरणमा छ । परियोजनाले प्रहरी अधिकारीहरूसमक्ष यसको प्रदर्शन गरिसकेको र वास्तविक परिस्थितिमा एउटा क्यामेराबाट परीक्षण गर्ने तयारी गरिरहेको जनाएको छ ।
१५. जेलियन्ट शप : नेपाली व्यवसायलाई डिजिटल व्यापारमा जोड्ने प्लेटफर्म
डिजिटल माध्यमबाट सामान तथा सेवा बिक्री गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै जाँदा साना तथा मझौला व्यवसायका लागि पनि अनलाइन व्यापारमा प्रवेश गर्ने अवसर विस्तार भएको छ । तर आफ्नै अनलाइन पसल निर्माण गर्ने, सामानको विवरण राख्ने, मौज्दात व्यवस्थापन गर्ने, भुक्तानी लिने र सामान ढुवानी गर्ने प्रक्रिया एकैसाथ व्यवस्थापन गर्न साना व्यवसायलाई कठिन हुन सक्छ । विशेष गरी प्राविधिक ज्ञान नभएका व्यवसायीका लागि अनलाइन व्यापार सञ्चालन गर्न थप सहज प्रणालीको आवश्यकता हुन्छ ।
यही आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले जेलियन्ट शप नामक डिजिटल व्यापार प्लेटफर्म विकास गरिएको हो । यो नेपालमै निर्माण गरिएको यस्तो प्रणाली हो, जसले व्यवसायलाई आफ्नै अनलाइन पसल निर्माण र सञ्चालन गर्न आवश्यक विभिन्न सुविधा एकै ठाउँमा उपलब्ध गराउँछ ।
जेलियन्ट शपमा अनुकूलन गर्न सकिने अनलाइन पसल निर्माण सुविधा, उत्पादन व्यवस्थापन, मौज्दात नियन्त्रण, बिक्री केन्द्र अर्थात् पीओएस, अर्डर व्यवस्थापन, भुक्तानी तथा ढुवानी सेवासँगको एकीकरण, ग्राहक व्यवस्थापन र व्यावसायिक विश्लेषणका उपकरण समावेश छन् । यसका साथै कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित सहायक सुविधामार्फत व्यवसाय सञ्चालनका विभिन्न प्रक्रियालाई सहज बनाउने प्रयास गरिएको छ ।
यस प्लेटफर्मको विशेषता फरक प्राविधिक क्षमता भएका प्रयोगकर्ताले पनि आफ्नो आवश्यकताअनुसार अनलाइन पसल बनाउन सक्नु हो । यसमा ड्र्याग एन्ड ड्रप प्रणालीमार्फत सामग्री राखेर वेबसाइट निर्माण गर्न सकिने सुविधा छ । त्यस्तै, थप प्राविधिक ज्ञान भएका प्रयोगकर्ताका लागि आफ्नै कोड प्रयोग गरेर पसल अनुकूलन गर्ने विकल्प पनि उपलब्ध छ ।
जेलियन्ट शपले साना तथा मझौला उद्यम, उद्यमी, खुद्रा व्यवसायी, आफ्नै ब्रान्डमार्फत सामान बिक्री गर्ने व्यवसाय र सामाजिक सञ्जालबाट व्यापार गर्ने विक्रेतालाई लक्षित गरेको छ । स्थानीय भुक्तानी र ढुवानी सेवासँग जोडिन सक्ने सुविधाले नेपाली व्यवसायलाई अनलाइन व्यापार सञ्चालन गर्न थप सहज बनाउने अपेक्षा गरिएको छ ।
यो प्लेटफर्म सञ्चालनमा आइसकेको छ । परियोजनाले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार यसमा नेपालभर तीन हजार चार सयभन्दा बढी व्यवसायी दर्ता भइसकेका छन् । अहिले यसले स्वचालन, विभिन्न सेवासँगको एकीकरण र कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित व्यापारिक सुविधालाई थप विस्तार गरिरहेको छ । यसले नेपाली व्यवसायलाई डिजिटल बजारमा प्रवेश गर्न र आफ्नो कारोबार विस्तार गर्न सहयोग पुर्याउने लक्ष्य राखेको छ ।

नवप्रवर्तनका फरक क्षेत्र, साझा उद्देश्य
राइजिङ स्टार इन्नोभेसन आइसिटी अवार्ड २०२६ का यी १५ परियोजनालाई हेर्दा नेपालमा नवप्रवर्तनको क्षेत्र स्वास्थ्य र शिक्षामा मात्र सीमित नरहेको देखिन्छ । दृष्टिल्याब्स र स्वर–साथीले अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा ज्येष्ठ नागरिकको सहज जीवनयापनलाई प्राथमिकता दिएका छन् भने इभो–मोईले स्वास्थ्य क्षेत्रमा औषधि प्रतिरोधको चुनौती समाधान गर्न खोजेको छ । सिन्याप्टिकले बालबालिकाको सिकाइलाई थप पहुँचयोग्य बनाउन प्रविधिको प्रयोग गरेको छ भने हरित पाठशालाले वातावरणीय चेतनालाई विद्यालय तहमा पुर्याउने प्रयास गरेको छ ।
त्यस्तै, लाइफलाइन् र सेतुले दुर्गम क्षेत्रमा सञ्चार तथा आपत्कालीन उद्धारलाई सहज बनाउन खोजेका छन् । स्काइट्रुप–पी१ र काइरोस इन्जिनले ड्रोन प्रविधिको प्रयोगमार्फत स्वास्थ्य सामग्री ढुवानी तथा सुरक्षित उडानको सम्भावना खोजिरहेका छन् । साक्षीले सम्पदा संरक्षणमा नागरिक सहभागिता र डिजिटल अभिलेखीकरणलाई जोड दिएको छ भने सुरक्षा ३६० ले दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने विभिन्न उपकरणलाई एकीकृत गर्ने प्रयास गरेको छ ।
किडिगार्डले बालबालिकाको अनलाइन सुरक्षालाई प्राथमिकता दिएको छ भने पीओपी र ट्राफिक आईले कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित प्रणालीलाई थप विश्वसनीय र उपयोगी बनाउने लक्ष्य राखेका छन् । त्यस्तै, जेलियन्ट शपले साना तथा मझौला व्यवसायलाई डिजिटल अर्थतन्त्रसँग जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ ।
यी परियोजनाको विकास अवस्था र प्रयोगको क्षेत्र फरक–फरक भएपनि तिनको साझा उद्देश्य प्रविधिलाई वास्तविक आवश्यकतासँग जोड्नु हो । केही परियोजना अझै नमुना विकास र परीक्षणको चरणमा छन् भने केहीले प्रयोगमा आउन सक्ने प्रणाली तयार पारिसकेका छन् । आगामी दिनमा यी परियोजनाले आफ्नो प्रविधिलाई थप परिष्कृत गर्दै प्रयोगकर्ता, बजार र समुदायसम्म विस्तार गर्न सके नेपालको नवप्रवर्तन तथा डिजिटल विकासमा योगदान पुर्याउन सक्छन् ।
स्टोरी
रामकृष्ण परियार : संयोगले मोडिएको करिअर, निरन्तरताले बनाएको पहिचान (भिडियो)
काठमाडौं । रामकृष्ण परियारको करिअरको सुरुवात आज उनी जुन क्षेत्रमा परिचित छन्, त्यहीँबाट भएको थिएन । उन…
मुन्नी राजभण्डारी : बैंकिङबाट डिजिटल भुक्तानीको पूर्वाधार निर्माणसम्म (भिडियो)
काठमाडौं । कहिले काहीँ करियरको सबैभन्दा महत्वपूर्ण मोड त्यही हुन्छ, जहाँ हामीले आफूले चिनेको बाटोभन्दा …
चेकको थुप्रोबाट १६ सेकेन्डको समाधानसम्म : बैंकिङ प्रक्रियालाई सहज बनाइरहेको क्वीक सीसीए (भिडियो)
काठमाडौं । नेपाली प्रविधि उद्यमीहरूले विकास गरेको एआई टुल विदेशी बजारमा समेत प्रयोग गर्ने लक्ष्यसहित फिक्रा भ…
‘नेपाली एआई टुल’ विदेशी बजारमा, भिडियोदेखि विज्ञापन व्यवस्थापनसम्म एकै प्लेटफर्म
विदेशमा उत्कृष्ट अनुसन्धानदेखि नेपालको भविष्य निर्माणसम्म: डा. विशेष खनालको ‘ठूलो प्रश्न’ खोज्ने यात्रा (भिडियो)
काठमाडौं । नेपालमा विज्ञान तथा प्रविधिको उत्कृष्टताको कुरा गर्दा एउटा प्रश्न बारम्बार उठ्छ, नेपालसँग प्रतिभ…
बालकृष्ण जोशी: नेपाललाई विश्वसँग जोड्ने उद्यमीको यात्रा (भिडियो)
काठमाडौं । बालकृष्ण जोशीको उद्यमशील यात्रा कुनै पूर्वनिर्धारित व्यावसायिक योजनाबाट सुरु भएको कथा होइन ।…
ठेगाना नभएको ठाउँलाई पनि ‘ठेगाना’ दिने "कता हो" (भिडियो)
काठमाडौं । घर नम्बर छ, तर घर भेटिँदैन । सडकको नाम छ, तर त्यहाँ पुग्ने बाटो बताउन सकिँदैन । टोलको नाम…
नेपाली विन्डोजदेखि एआईसम्म : चार दशकको प्रविधि यात्रामा एलन बैलोचन तुलाधर (भिडियो)
काठमाडौं । कुनै समय कम्प्युटर भनेको नेपालमा केही सीमित कार्यालय, विदेशी संस्था वा प्रविधिमा विशेष रुचि राख्न…
सेन्सरदेखि ड्रोनसम्म: नेपालको पछिल्लो बाढीमा कसरी प्रयोग भयो प्रविधि ?
काठमाडौं । पछिल्लो समय नेपालले सामना गरेको विनाशकारी बाढी तथा फ्ल्यास फ्लडले प्राकृतिक विपद्को जोखिमसँग…
एआई र सात जनाको टिमबाट करोडौँ डलरको कारोबार : अजर राजभण्डारीको उद्यम यात्रा
काठमाडौं । काठमाडौंमा जन्मिएका अजर राजभण्डारी पाँच वर्षको उमेरमै अमेरिका पुगे । बाल्यकालदेखि नै फरक परिवेश…
नेपालदेखि न्यूयोर्कसम्म : सिलु मानन्धरले डिजिटल हेल्थ टेकमा बनाउँदैछिन् नयाँ पहिचान
काठमाडौं । काठमाडौंमा हुर्किएकी सिलु मानन्धरले पर्यटन व्यवसायबाट सुरु गरेको आफ्नो करियरलाई प्रविधि र डिजिटल …
सरकार डिजिटल बन्दै, सफ्टवेयर भने पायरेटेड : स्थानीय तहको अध्ययनले खोल्यो वास्तविकता
काठमाडौं । नेपालका स्थानीय तहमा प्रयोग भइरहेका कम्प्युटर प्रणालीको डिजिटल सुरक्षा र सफ्टवेयर कानुनी अनुपालनमा…
एउटै प्लेटफर्ममा यात्रा बुकिङदेखि एड्भेन्चरसम्म, डिजिटल ट्राभलको नयाँ गन्तव्य बन्दै ‘ट्रिप टर्बो’
काठमाडौं । यात्रा योजना बनाउँदा पहिले टिकट, होटल, यातायात र घुम्ने ठाउँको बुकिङका लागि छुट्टाछुट्टै माध्यम …
आदिम नेसनल कलेज: प्रविधि, व्यवहारिक शिक्षा र उज्ज्वल भविष्यको शैक्षिक केन्द्र (भिडियो)
काठमाडौं । काठमाडौंको चाबहिल, चुच्चेपाटीस्थित आदिम नेसनल कलेजले नेपाली उच्च शिक्षाको क्षेत्रमा एउटा फरक…
जो असफलताबाट डराएनन्, सफल भएरै छाडे
काठमाडौं । असफलता कुनै पनि सफल मानिसको जीवनको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा रहेको हुन्छ । असफलताले मानिसलाई…