स्नेहा झा
काठमाडौं । घर नम्बर छ, तर घर भेटिँदैन । सडकको नाम छ, तर त्यहाँ पुग्ने बाटो बताउन सकिँदैन । टोलको नाम छ, तर उही नाम अर्को ठाउँमा पनि दोहोरिन्छ । यस्तो अवस्थामा कसैलाई ‘कता हो ?’ भनेर सोध्नु सामान्य नेपाली दैनिकीको हिस्सा जस्तै बनेको छ । यही सामान्य प्रश्नभित्र लुकेको एउटा ठूलो समस्याबाट जन्मिएको हो; ‘कता हो’।
कसैलाई फोन गर्दा ‘कता हो ?’ भनेर सोध्नुको अर्थ केवल स्थान सोध्नु होइन, वास्तवमा ठेगाना सोध्नु हो । तर नेपालमा अझै पनि धेरै ठाउँमा यस्तो ठेगाना छैन, जसलाई बोलेर, लेखेर वा डिजिटल माध्यमबाट सजिलै अर्को व्यक्तिसम्म पुर्याउन सकियोस् । यही समस्यालाई सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले विकास गरिएको हो ‘कता हो’-युनिफाइड डिजिटल एड्रेस प्रणाली ।
‘कता हो’को अवधारणा त्यही दैनिक प्रश्नबाट सुरु भएको सह-संस्थापक राम प्रसाद रिमाल र लक्ष्मण प्रसाद रिमाल बताउँछन् । ठेगाना केवल घर नम्बर वा सडकको नाममा सीमित हुनुहुँदैन भन्ने मान्यतासहित यसले घर मात्र होइन, देशभित्रको जुनसुकै लोकेसनलाई पहिचान गर्न सकिने प्रणाली विकास गर्ने प्रयास गरेको छ ।
घर नम्बरभन्दा फराकिलो ठेगानाको अवधारणा
नेपालमा घर नम्बर नभएका ठाउँ धेरै छन् । तर घर नम्बर भएको ठाउँमा पनि समस्या पूर्ण रूपमा समाधान भएको छैन । काठमाडौंको केन्द्रमै रहेको ठाउँको उदाहरण दिँदै विकास पक्षले आफ्नो घरको आधिकारिक नम्बर भएपनि त्यसकै आधारमा मानिस सजिलै घरसम्म पुग्न नसक्ने अवस्था रहेको बताएको छ ।
यही कारण ‘कता हो’ले ठेगानालाई केवल घर नम्बरका रूपमा हेरेको छैन । सडकको नाम र घर नम्बरमा आधारित परम्परागत प्रणालीभन्दा फरक, यसले प्रत्येक लोकेसनलाई एउटा युनिक डिजिटल पहिचान दिने अवधारणा अघि सारेको छ ।
यसमा घर मात्र होइन, बाटो, खुला ठाउँ, जंगल, खोलाको किनार वा कुनै निश्चित पिन पोइन्टसम्मलाई पनि ठेगाना दिन सकिन्छ । अर्थात्, ठेगाना हुनका लागि त्यहाँ घर नै हुनुपर्छ भन्ने अनिवार्यता यस प्रणालीले हटाउन खोजेको छ ।
बोल्न, सम्झन र लेख्न सकिने डिजिटल कोड
विश्वमा लोकेसन पहिचानका लागि अक्षांश र देशान्तर प्रयोग हुँदै आएको छ । गुगल प्लस कोडजस्ता प्रणालीले पनि लोकेसनलाई अक्षर र अंकको संयोजनबाट पहिचान गर्छन् । तर यस्ता लामो कोडलाई सामान्य मानिसले सम्झन र दैनिक जीवनमा प्रयोग गर्न कठिन हुन सक्छ ।
‘कता हो’ले यही समस्यालाई ध्यानमा राखेर मानिसले बोल्न, सम्झन र चिठीमा लेख्न सक्ने खालको कोड विकास गरेको बताउँछ । यसको कोडिङ प्रणाली ग्रिडमा आधारित छ ।
ठूलो भौगोलिक क्षेत्रलाई क्रमशः साना ग्रिडमा विभाजन गर्दै निश्चित कोडमार्फत लोकेसन पहिचान गरिन्छ । यसरी कुनै स्थानलाई क्रमशः सानो क्षेत्रमा सीमित गर्दै अन्ततः निश्चित पिन पोइन्टसम्म पुग्न सकिन्छ ।
यसको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको यस्तो लोकेसन पहिचानका लागि हरेक पटक इन्टरनेट आवश्यक नपर्नु हो ।
इन्टरनेटबिनै चल्ने प्रणाली
नेपालजस्तो भौगोलिक विविधता भएको देशमा डिजिटल ठेगाना प्रणाली इन्टरनेटमा मात्र निर्भर भयो भने त्यसको उपयोगिता सीमित हुन सक्छ । काठमाडौंमा इन्टरनेट सहज भएपनि मुगु, हुम्ला वा अन्य दुर्गम क्षेत्रमा अवस्था फरक हुन सक्छ । त्यसैले ‘कता हो’लाई सुरुदेखि नै अफलाइन चल्ने गरी डिजाइन गरिएको छ ।
प्रणालीमा नेपालको १६ अर्बभन्दा बढी सम्भावित ठेगाना समेटिने गरी ग्रिड निर्माण गरिएको छ । सुरुवाती रूपमा आवश्यक डेटा डाउनलोड भएपछि ठेगाना पहिचान गर्न निरन्तर इन्टरनेट कनेक्सन आवश्यक नपर्ने अवधारणा यसमा राखिएको छ । यसले डिजिटल पहुँच कम भएका क्षेत्रका लागि पनि प्रणालीलाई प्रयोगयोग्य बनाउने लक्ष्य राखेको छ ।
(सहसंस्थापक : राम प्रसाद रिमाल)
मोबाइलबाटै आफ्नो ठेगाना सिर्जना
‘कता हो’ प्रयोग गर्न मोबाइलमा यसको एप्लिकेसन डाउनलोड गर्न सकिन्छ । एन्ड्रोइड र आइओएस दुवैमा उपलब्ध एपमार्फत प्रयोगकर्ताले आफू बसेको घर वा आफूले ठेगाना बनाउन चाहेको स्थानमा पुगेर लोकेसन पिन गर्न सक्छन् ।
त्यसपछि ‘क्रिएट एड्रेस’ विकल्पमार्फत सडकको नाम वा आफ्नो निवासको नाम राखेर डिजिटल ठेगाना सिर्जना गर्न सकिन्छ । प्रणालीले त्यसपछि आवश्यक डिजिटल एड्रेस प्लेट स्वतः तयार गर्छ ।
त्यो ठेगाना मोबाइलमै राख्न, अरूलाई पठाउन वा आवश्यक परेको बेला प्रयोग गर्न सकिन्छ । कता हो एप प्रयोग नगर्ने व्यक्तिले पनि अन्य म्यापिङ सेवामार्फत उक्त स्थानसम्म पुग्न सक्ने गरी प्रणाली विकास गरिएको छ ।
डिजिटल ठेगानासँगै भौतिक प्लेट
‘कता हो’को अर्को महत्वपूर्ण पक्ष डिजिटल ठेगानालाई भौतिक संसारसँग जोड्नु हो । यसका लागि डिजिटल एड्रेस प्लेटसँगै भौतिक एड्रेस प्लेटको अवधारणा अघि सारिएको छ । प्लेटमा कता होको कोडसँगै एनएफसी चिप र क्युआर कोड राखिन्छ ।
क्युआर कोड वा एनएफसीचिपमार्फत प्रयोगकर्ताले ठेगानासँग सम्बन्धित युनिक आइडी पहिचान गर्न सक्छन् । तर त्यसमा व्यक्तिको व्यक्तिगत विवरण प्रत्यक्ष रूपमा राखिएको हुँदैन ।
भौतिक प्लेटलाई लामो समयसम्म प्रयोग गर्न सकिने गरी लेजर मार्किङ र पीभीडीएफ कोटिङ प्रयोग गरिएको छ । यसले वर्षा, घाम वा अन्य वातावरणीय प्रभावबाट प्लेटलाई जोगाउन सहयोग गर्ने उद्देश्य राख्छ ।
एउटा ठेगाना, धेरै सेवाको आधार
‘कता हो’को अवधारणा केवल घर खोज्ने प्रणालीमा सीमित छैन । यसको अर्को ठूलो लक्ष्य एउटै युनिक आइडीलाई विभिन्न सेवासँग जोड्नु हो । हाल एउटा घरका लागि बिजुली, खानेपानी, इन्टरनेट लगायत विभिन्न सेवा प्रदायकले छुट्टाछुट्टै नम्बर वा पहिचान प्रयोग गर्ने अवस्था छ । यसले एउटै घरका लागि धेरै प्रकारका पहिचान सिर्जना गर्छ ।
‘कता हो’ले एउटै युनिक जिओ आइडीलाई आधार बनाएर यस्ता सेवाबीच ठेगानालाई एकीकृत गर्ने सम्भावना अघि सारेको छ । यसले भविष्यमा घरको डेटा संकलनदेखि सार्वजनिक सेवा, उपयोगिता सेवा र अन्य डिजिटल सेवासम्मलाई एउटै लोकेसन पहिचानसँग जोड्न सकिने आधार तयार गर्न सक्छ ।
आपत्कालीन अवस्थामा ‘एक बटन’को ठेगाना
ठेगाना प्रणालीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रयोगमध्ये एउटा आपत्कालीन उद्धार हुन सक्छ । ‘कता हो’मा इमर्जेन्सी रेस्पोन्स कन्सोल अर्थात् ईआरसीको अवधारणा समावेश गरिएको छ ।
प्रयोगकर्ताले आपत्कालीन अवस्थामा एसओएस बटन थिच्दा नजिकको स्थानीय तह र पहिले नै तोकिएका परिवारका दुई सदस्य वा फ्यामिली फ्रेन्डलाई सूचना पुग्ने प्रणाली विकास गरिएको छ ।
यसको प्रयोग प्राकृतिक विपद्, आगलागी, दुर्घटना वा स्वास्थ्यसम्बन्धी आपत्कालमा गर्न सकिन्छ । नुवाकोटमा बाढीपछिको अवस्थामा डिस्ट्रिक्ट इमर्जेन्सी अपरेटिङ सेन्टर अर्थात् डीईओसीसँग समन्वय गरेर ईआरसी प्रणाली प्रयोगमा ल्याइएको उदाहरण पनि अन्तर्वार्तामा प्रस्तुत गरिएको छ । बटन थिचेपछि प्रभावित व्यक्तिको पिन पोइन्ट लोकेसन सम्बन्धित केन्द्रसम्म पुग्ने व्यवस्था गरिएको छ ।
यसले विशेष गरी सडक वा स्पष्ट घर ठेगाना नभएका क्षेत्रमा उद्धार टोलीलाई प्रभावित व्यक्ति कहाँ छन् भन्ने पत्ता लगाउन सहयोग गर्न सक्छ ।
राइड सेयरिङदेखि हुलाकसम्म
ठेगानाको समस्या केवल दुर्गम क्षेत्रमा मात्र छैन । काठमाडौंजस्तो सहरमा पनि नयाँ घर वा गल्लीमा पुग्न चालक र डेलिभरीकर्मीलाई कठिन हुने अवस्था सामान्य छ । राइड सेयरिङ सेवा प्रयोग गर्दा चालकलाई घरको ठेगाना बुझाउनुपर्ने समस्या यसले कम गर्न सक्ने अवधारणा ‘कता हो’ले अघि सारेको छ ।
प्रयोगकर्ताले आफ्नो कता हो कोड सेयर गरेपछि उक्त कोडलाई सम्बन्धित म्यापिङ वा राइड सेयरिङ सेवासँग प्रयोग गरेर गन्तव्यसम्म पुग्न सकिने व्यवस्था विकास गरिएको छ । त्यस्तै, हुलाक सेवा विभागले पनि घर घरमा चिठी पुर्याउने प्रयोजनका लागि कता होको कोड प्रयोग गर्न थालेको अन्तर्वार्तामा उल्लेख छ ।
यसले डिजिटल ठेगानालाई दैनिक जीवनको सामान्य प्रयोगसँग जोड्ने सम्भावना देखाउँछ ।
कोठा खोज्नेदेखि भाडामा दिनेसम्म
‘कता हो’को नयाँ संस्करणमा घर धनी र कोठा खोज्ने व्यक्तिलाई लक्षित सुविधा पनि विकास भइरहेको छ । घर धनीले कता हो प्लेट प्रयोग गरेर कोठा भाडामा दिन सक्ने र कोठा खोज्ने व्यक्तिले आफ्नो नजिकको क्षेत्रमा उपलब्ध घर तथा कोठा खोज्न सक्ने सेवा ल्याउने तयारी गरेको छ ।
यसले डिजिटल ठेगानालाई केवल ‘लोकेसन सेयर गर्ने’ उपकरणभन्दा अगाडि बढाएर स्थानीय डिजिटल सेवा पूर्वाधारका रूपमा विकास गर्ने प्रयास देखाउँछ ।
(सह-संस्थापक: लक्ष्मण प्रसाद रिमाल)
स्थानीय तहसँगको सहकार्य
घरलाई औपचारिक ठेगाना दिने काम स्थानीय सरकारसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो । त्यसैले ‘कता हो’को विस्तारमा स्थानीय तहको भूमिका महत्वपूर्ण छ ।
रिमालका अनुसार, यसको प्रारम्भिक काम कन्काई नगरपालिकाबाट सुरु गरिएको थियो । त्यसपछि काठमाडौं महानगरपालिकाको वडा नम्बर २६ मा प्रणाली कार्यान्वयन गरिएको छ, जहाँ ठेगाना निर्माणसम्बन्धी एसओपीसमेत तयार गरिएको छ ।
नेपालभर करिब १८–१९ वटा स्थानीय तहसँग सम्पर्क र सहकार्य भएको विकास पक्षको दाबी छ । तर सबै घरमा भौतिक एड्रेस प्लेट राख्नका लागि स्थानीय तहसँग छुट्टै बजेट नहुनु अहिलेको प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेको छ ।
डिजिटल ठेगाना मात्र उपलब्ध गराउँदा आम प्रयोगकर्ताले त्यसलाई पर्याप्त रूपमा नअपनाउन सक्ने भएकाले भौतिक प्लेट पनि आवश्यक हुने विकास पक्षको बुझाइ छ ।
केन्द्रीय तहबाट रणनीतिक रूपमा अघि बढाउन सके नेपालभर प्रणाली विस्तार गर्न सकिने र छोटो समयमै व्यापक पहुँच बनाउन सकिने उनीहरूको विश्वास छ ।
गोपनीयताको प्रश्न र डेटा सुरक्षाको अवधारणा
कुनै व्यक्तिको घर वा लोकेसनलाई डिजिटल पहिचानसँग जोड्दा स्वाभाविक रूपमा गोपनीयता र सुरक्षाको प्रश्न उठ्छ । ‘कता हो’ले यसको डिजाइनमा व्यक्तिगत डेटा नसमेट्ने अवधारणा अपनाएको बताउँछ ।
क्युआर कोडमा व्यक्तिको व्यक्तिगत विवरण राखिँदैन । त्यसमा एउटा युनिक आइडी मात्र हुन्छ । सम्बन्धित सेवा प्रदायकले उक्त आइडीलाई आधार बनाएर आफ्नो प्रणालीमा आवश्यक डेटा राख्न सक्छ ।
यसलाई मोबाइल नम्बरको उदाहरणसँग तुलना गरिएको छ । नेपाल टेलिकमले सिम नम्बर व्यवस्थापन गरेपनि त्यही मोबाइल नम्बर प्रयोग गरेर खोलिएको बैंक खाता वा डिजिटल वालेटको सम्पूर्ण डेटा नेपाल टेलिकमको सर्भरमा रहँदैन ।
त्यसैगरी, कता होको युनिक आइडीलाई विभिन्न सेवामा प्रयोग गर्न सकिने भए पनि ती सेवासँग सम्बन्धित व्यक्तिगत डेटा कता होको सर्भरमा नरहने अवधारणा प्रस्तुत गरिएको छ ।
सहसंस्थापक राम प्रसाद रिमाल र लक्ष्मण प्रसाद रिमालका अनुसार, कता हो ठेगाना ट्र्याकिङ प्रणाली होइन । प्रयोगकर्ताले आफ्नो ठेगाना कसैसँग सेयर गरेपछि मात्र अर्को व्यक्तिले त्यसको आधारमा सम्बन्धित स्थानसम्म पुग्न सक्छ ।
नेपालबाट विश्वतर्फ
‘कता हो’को लक्ष्य नेपालमा डिजिटल ठेगाना स्थापित गर्नुमा मात्र सीमित छैन । सहसंस्थापक राम प्रसाद रिमालले १९२ देशका लागि ग्रिड निर्माण गरिसकेको र विश्वभरका ठेगानाविहीन जनसंख्यालाई समेट्ने दीर्घकालीन लक्ष्य रहेको बताएका छन् ।
विश्वमा करिब चार अर्ब मानिस औपचारिक ठेगाना प्रणालीबाट बाहिर रहेको अनुमानलाई यसको प्रमुख समस्या क्षेत्रका रूपमा लिइएको छ । नेपाललाई पहिलो पाइलटका रूपमा विकास गरेर पछि अन्य देशमा विस्तार गर्ने रणनीति रहेको छ ।
जापानमा रुखको म्यापिङका लागि कता हो प्रयोग गरिएको र अस्ट्रेलियामा इमर्जेन्सी सर्भिसका लागि यसको प्रयोगसम्बन्धी छलफल भइरहेको रिमालले बताए । यसबाट विकसित पूर्वाधार भएका देशमा समेत यसको प्रयोग केवल घरको ठेगानाका लागि मात्र नभई विशेष लोकेसन म्यापिङ र आपत्कालीन सेवामा हुन सक्ने देखिन्छ ।
अफ्रिकालगायत नेपालजस्तै पूर्वाधार विकासको चुनौती भएका देशहरूमा पनि यसको सम्भावना देखिएको विकास पक्षको बुझाइ छ ।
विश्वव्यापी ठेगानाका लागि आफ्नै भाषाको बाटो
ठेगाना एउटा देशबाट अर्को देशमा जाँदा भाषाको समस्या पनि बन्न सक्छ । यही समस्यालाई सम्बोधन गर्न ‘कता हो’ले एड्रेस एक्सचेन्ज प्रोटोकलको अवधारणा अघि सारेको छ ।
उदाहरणका लागि, नेपालमा प्रयोग हुने स्थानका नाम विदेशी व्यक्तिले उच्चारण वा सम्झन कठिन हुन सक्छन् । त्यस्तै, नेपालीले चीनमा प्रयोग हुने चिनियाँ भाषाको ठेगाना बुझ्न कठिन हुन सक्छ ।
एड्रेस एक्सचेन्ज प्रोटोकलको अवधारणाले एउटा देशको ठेगानालाई अर्को देशको प्रयोगकर्ताले आफ्नो भाषामा बुझ्न सक्ने बनाउने लक्ष्य राख्छ । अर्थात्, ठेगानाको मूल लोकेसन एउटै रहेपनि त्यसलाई प्रयोग गर्ने व्यक्तिको भाषाअनुसार प्रस्तुत गर्न सकिने परिकल्पना गरिएको छ ।
यसको उद्देश्य स्थानीय रूपमा सहज र विश्वव्यापी रूपमा विस्तारयोग्य ठेगाना पूर्वाधार निर्माण गर्नु हो ।
अब ठेगाना सडकको नाममा मात्र सीमित रहने छैन
‘कता हो’को दीर्घकालीन दृष्टि परम्परागत ठेगाना प्रणालीभन्दा अझ अगाडि पुग्छ । आज हामी कुनै घरलाई सडकको नाम र घर नम्बरका आधारमा चिनाउँछौं । तर भविष्यमा ड्रोन डेलिभरी, अटोनोमस भेहिकल र अन्य स्वचालित प्रविधि व्यापक भएपछि गेटको ठेगाना मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ ।
ड्रोनलाई घरको छतको निश्चित बिन्दु आवश्यक पर्न सक्छ । कुनै सामानलाई घरको आँगनको निश्चित स्थानमा पुर्याउनुपर्ने हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा ‘घर नम्बर’भन्दा पनि सटीक जिओ आइडी आवश्यक हुन्छ । त्यसैले कता होले ठेगानालाई एउटा स्थिर घर नम्बरभन्दा पनि हरेक लोकेसनमा जोडिएको डिजिटल पहिचानका रूपमा हेरेको छ ।
कुनै स्थानको उचाइ, त्यहाँ पुग्ने बाटो, बाटोको चौडाइ र अन्य भौगोलिक विशेषताजस्ता डेटा पनि भविष्यमा यही लोकेसन पहिचानसँग जोडिन सक्ने अवधारणा प्रस्तुत गरिएको छ ।
ठेगानाको भविष्य : ‘कता’को उत्तर मात्र होइन
अन्ततः ‘कता हो’ एउटा घर खोज्ने एपभन्दा ठूलो अवधारणातर्फ अघि बढ्न खोजिरहेको देखिन्छ । यसको मूल प्रश्न सरल छ; ठेगाना भनेको वास्तवमा के हो ?
यदि ठेगाना केवल घर नम्बर हो भने घर नभएको जंगल, सडक, पुल, खोलाको किनार वा दुर्घटना भएको स्थानको ठेगाना कसरी दिने ? यदि ठेगाना केवल सडकको नाम हो भने सडक नै नभएको ठाउँमा कसरी पुग्ने ? र यदि ठेगाना केवल अक्षांश-देशान्तर हो भने त्यसलाई आम मानिसले दैनिक जीवनमा कसरी बोल्ने, सम्झने र प्रयोग गर्ने ?
‘कता हो’ले यी प्रश्नको उत्तर युनिक डिजिटल जिओ आइडीमार्फत खोजेको छ ।
यसको अन्तिम लक्ष्य भनेको ठेगाना नभएको ठाउँलाई ठेगाना दिनु, त्यसलाई आम मानिसले सजिलै प्रयोग गर्न सक्ने बनाउनु र भविष्यका डिजिटल सेवासँग जोड्नु हो । विकास पक्षले स्थानीय सरकार, हुलाक, डेलिभरी, इमर्जेन्सी सेवा लगायत ठेगानासँग सम्बन्धित विभिन्न स्टेक होल्डरलाई यसको अध्ययन र प्रयोगका लागि आग्रहसमेत गरेको छ ।
किनभने भविष्यमा ठेगाना भनेको ‘कुन सडक, कुन घर’ मात्र नहुन सक्छ । ठेगाना एउटा युनिक डिजिटल पहिचान हुन सक्छ, जसले मानिसलाई मात्र होइन, पृथ्वीको हरेक महत्वपूर्ण लोकेसनलाई ‘कता हो’ भन्ने प्रश्नको स्पष्ट उत्तर दिन सक्छ ।
