स्नेहा झा
काठमाडाैं । सन् १९९४ मा, एउटा सानो तर गहिरो प्रयोगले संसारमा सधैँका लागि सूचना पढ्ने तरिकै बदलिदियो । त्यो थियो क्यूआर कोडको जन्म । आज यो कोड केवल उत्पादन लाइनमा मात्र होइन, टिकट, विज्ञापन, भुक्तानी, प्रमाणीकरण र पहुँच नियन्त्रणसम्म सर्वत्र देखिन्छ । तर यसको सुरुवात निकै व्यवहारिक समस्याबाट भएको थियो, कारखानामा बारकोडको सीमितता ।
डेन्सो वेबका इन्जिनियरहरूका अनुसार, सन् १९८० को दशकमा बारकोड उत्पादन, वितरण र खुद्रा क्षेत्रमा व्यापक रूपमा प्रयोग भइरहेको थियो । तर १९९० को दशकमा उत्पादन प्रक्रिया एकै किसिमको ठूलो परिमाणबाट हटेर अझ लचिलो उत्पादनतर्फ मोडिँदै गएपछि कारखानाहरूलाई अझ धेरै जानकारी समेट्न सक्ने र छिटो पढ्न सकिने कोड चाहियो । त्यही आवश्यकताले मसाहिरो हारालाई नयाँ प्रणालीतर्फ धकेल्यो ।
त्यसबेला उत्पादन स्थलमा काम गर्नेहरूले एउटै वस्तुका लागि धेरै बारकोड स्क्यान गर्नुपर्थ्यो । एउटा बारकोडले करिब २० अक्षरजति मात्र समेट्न सक्ने भएकाले दैनिक करिब १,००० वटा स्क्यान गर्नुपर्ने अवस्था थियो । यो समय खपत गर्ने मात्र होइन, कामको प्रभावकारितामा पनि बाधा थियो । हारा र उनको सानो टोलीले समस्या बारकोड स्क्यानर सुधारेर मात्र समाधान नहुने बुझिसकेका थिए । उनीहरूले पूर्ण रूपमा नयाँ दुई आयामी कोड बनाउने निर्णय गरे ।
त्यो टोलीमा जम्मा दुई जना थिए । तर चुनौती सानो थिएन । दुई-आयामी कोडलाई छिटो र सही रूपमा पढ्न सकिनु पर्थ्यो । स्क्यानरले कोड कहाँ छ भनेर तुरुन्तै पत्ता लगाउन सक्नुपर्थ्यो । यही कारण हारा एउटा यस्तो विचारमा पुगे, जसले इतिहास नै बदल्यो, कोडको तीन कुनामा विशेष संकेत राख्ने । यसैबाट पोजिसन डिटेक्सन प्याटर्नको अवधारणा जन्मियो ।
तर त्यहाँ अर्को समस्या थियो । त्यो प्याटर्न कुनै अन्य छापिएको आकृतिसँग नझुक्किनु पर्थ्यो । त्यसैले टोलीले पत्रिका, पर्चा, नालीदार बाकस र विभिन्न मुद्रित सामाग्रीमा देखिने कालो र सेतो भागहरूको अनुपात वर्षौंजस्तो लाग्ने धैर्यका साथ अध्ययन गर्यो । अन्ततः उनीहरूले एउटा यस्तो अनुपात पाए, जुन लगभग कतै पनि कम देखिन्थ्यो; १:१:३:१:१ । यही अद्वितीय अनुपातले क्यूआर कोडलाई कोण जस्तोसुकै भएपनि चिन्न सकिने बनायो ।
डेढ वर्षको प्रयासपछि क्यूआर कोड सफलतापूर्वक तयार भयो । यसले करिब ७,००० अंकसम्म जानकारी राख्न सक्थ्यो, कान्जी र काना अक्षरहरू पनि समेट्न सक्थ्यो र बारकोडभन्दा १० गुणाभन्दा बढी गतिमा पढ्न सक्थ्यो । त्यो समयका लागि यो केवल प्राविधिक उपलब्धि थिएन; यो जानकारी व्यवस्थापनमा एउटा ठूलो फड्को थियो ।
क्यूआर कोडलाई विशेष बनाउने अर्को कारण यसको प्रयोगमैत्रीपन थियो । कारखानाको वातावरण धुलो, तेल वा दागले भरिएको हुन सक्छ । बारकोड दागिँदा पढ्न गाह्रो पर्थ्यो, तर क्यूआर कोडमा एरर करेक्सन फङ्सन भएकाले कोडको केही भाग बिग्रिए पनि त्यसलाई अझै पढ्न सकिन्थ्यो । त्यस्तै, म्यानुअल स्क्यानिङ र मेकानिकल स्क्यानिङमा कोण फरक हुन सक्थ्यो, तर तीनवटा पोजिसन डिटेक्सन प्याटर्नका कारण क्यूआर कोडले आफ्नो स्थान छिट्टै चिन्थ्यो ।
डेन्सो वेबले यो प्रविधि आकस्मिक रूपमा होइन, वर्षौँदेखि संचित गरेको अनुभवका आधारमा विकास गरेको थियो । कम्पनी बारकोड स्क्यानर, ओसीआर र ध्वन्यात्मक पहिचानजस्ता क्षेत्रमा पहिल्यै काम गरिरहेको थियो । इमेज प्रोसेसिङ, डिकोडिङ र क्यारेक्टर रिकग्निसनमा उनीहरूले बनाएको ज्ञानले क्यूआर कोडलाई विश्वसनीय र छरितो बनायो ।
समयसँगै क्यूआर कोड उत्पादन क्षेत्रमा सीमित रहेन । यसले टिकट, विज्ञापन, सेवा प्रणाली र डिजिटल कारोबारमा पनि प्रवेश गर्यो । पछि डेन्सो वेबले एसक्यूआरसी जस्ता सुरक्षा-केन्द्रित संस्करण र फ्रेम क्यूआर जस्ता डिजाइनमैत्री संस्करण पनि ल्यायो । अझ अगाडि, क्यूआर कोडलाई क्लाउड कम्प्युटिङसँग जोडेर क्यू-रेभो जस्तो सेवा विकसित गरियो, जसले ट्रेसिङ, प्रमाणीकरण, भुक्तानी, पोइन्ट, कुपन, प्रवेश नियन्त्रणजस्ता काम सम्भव बनायो ।
यसरी, एक सानो कारखानाको आवश्यकताबाट सुरु भएको आविष्कार आज विश्वव्यापी डिजिटल भाषाजस्तै बनेको छ । क्यूआर कोड केवल एउटा कालो-सेतो चौकोण आकार होइन; यो सुविधा, गति, सुरक्षा र नवप्रवर्तनको प्रतीक हो । त्यसैले सन् २०१४ मा युरोपियन इन्भेन्टर्स अवार्ड अन्तर्गत यसलाई पपुलर प्राइज मिल्नु स्वाभाविक थियो । जनताले यसलाई केवल प्राविधिक चमत्कार होइन, दैनिक जीवनमा अपरिहार्य साथीका रूपमा स्वीकारिसकेका थिए ।
आज क्यूआर कोडको कथाले सबैभन्दा ठूलो आविष्कार कहिलेकाहीँ सबैभन्दा साधारण समस्याबाट जन्मिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ ।
