आईसीटी समाचार
काठमाडौं । जनावरहरू आपसमा कसरी कुरा गर्छन् र उनीहरूले निकाल्ने विभिन्न आवाजको अर्थ के हुन्छ भन्ने प्रश्नले मानिसलाई लामो समयदेखि आकर्षित गर्दै आएको छ । अहिले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स अर्थात् एआई (AI) ले यही रहस्य बुझ्न वैज्ञानिकहरूलाई सहयोग गरिरहेको छ । केही विज्ञहरूको मान्यता छ कि अनुसन्धान यही गतिमा अघि बढिरहेमा सन् २०३० सम्ममा जनावरहरूको सञ्चार प्रणाली बुझ्ने दिशामा ठूलो सफलता हासिल हुन सक्छ ।
यद्यपि, अहिलेको एआई यति सक्षम भइसकेको छैन कि कुनै ह्वेल, ब्वाँसो वा चराको आवाज सुनेर त्यसको ठ्याक्कै अर्थ बताउन सकोस् । यो अनुसन्धान अझै प्रारम्भिक चरणमै छ । तर ठूलो मात्रामा संकलित तथ्यांक र एआईको सहयोगमा वैज्ञानिकहरूले मानिसले सजिलै पहिचान गर्न नसक्ने नयाँ ढाँचा र संकेतहरू पत्ता लगाइरहेका छन् ।
बायोलगर र एआई मिलेर बुझ्नेछन् जनावरका संकेत
यस अनुसन्धानमा बायोलगर (Biologger) नामका साना उपकरणहरू निकै महत्वपूर्ण मानिन्छन् । यी उपकरणहरू जनावरको शरीरमा जडान गरिन्छन्, जसबाट उनीहरूको आवाज, शरीरको गतिविधि तथा अन्य व्यवहारसँग सम्बन्धित तथ्यांक रेकर्ड गर्न सकिन्छ ।
उदाहरणका लागि, यी उपकरणहरूले ह्वेलले निकाल्ने आवाजदेखि चराको पखेटाको चालसम्म विभिन्न गतिविधि रेकर्ड गर्न सक्छन् । त्यसपछि एआईले यी रेकर्डिङ तथा अन्य तथ्यांकलाई एकसाथ विश्लेषण गरेर मानिसले सामान्य रूपमा पहिचान गर्न नसक्ने ढाँचा र सम्बन्धहरू खोज्छ ।
वैज्ञानिकहरूले कुनै विशेष आवाजको सम्बन्ध कुनै भावना, व्यवहार वा निश्चित परिस्थितिसँग छ कि छैन भन्ने पत्ता लगाउने प्रयास गरिरहेका छन् । यस क्षेत्रसँग सम्बन्धित जेरेमी कोलर (Jeremy Coller) का अनुसार, सन् २०३० सम्ममा जनावरहरूको सञ्चार प्रणालीको “कोड” बुझ्ने दिशामा ठूलो उपलब्धि हासिल हुन सक्छ ।
जनावरलाई बुझ्ने प्रयास पुरानै हो
जनावरहरूको भाषा र व्यवहार बुझ्ने प्रयास कुनै नयाँ विषय होइन । वैज्ञानिकहरूले लामो समयदेखि विभिन्न प्रजातिका संकेत, आवाज र व्यवहारको अध्ययन गर्दै आएका छन् । आइरेन पेपरबर्ग (Irene Pepperberg) ले अफ्रिकी ग्रे सुगा एलेक्स (Alex) सँग लामो समयसम्म अध्ययन गरेकी थिइन् ।
त्यसैगरी, जेन गुडल (Jane Goodall) ले पनि कैयौँ दशकसम्म चिम्पान्जीको व्यवहार र उनीहरूले प्रयोग गर्ने विभिन्न आवाज तथा संकेतबारे अनुसन्धान गरिन् । अहिले एआईले यस्ता अनुसन्धानलाई अझ ठूलो स्तरमा अघि बढाउन सहयोग गर्न सक्छ । यसले ठूलो मात्रामा तथ्यांक विश्लेषण गरेर वैज्ञानिकहरूलाई जनावरहरूको सञ्चार प्रणालीमा रहेका जटिल ढाँचा पहिचान गर्न मद्दत गर्न सक्छ ।
मानिसका लागि पनि हुन सक्छ ठूलो फाइदा
यदि एआईले जनावरहरूले प्रयोग गर्ने संकेत र आवाजलाई अझ राम्रोसँग बुझ्न सफल भयो भने त्यसको ठूलो फाइदा वन्यजन्तु संरक्षणमा पुग्न सक्छ । वैज्ञानिकहरूले जनावरहरूको आवश्यकता, भावना र व्यवहारलाई अझ राम्रोसँग बुझ्न सक्नेछन् ।
यसबाट वन्यजन्तुको संरक्षण, उनीहरूको प्राकृतिक बासस्थानको सुरक्षा तथा संकटमा परेका प्रजातिहरूको संरक्षणका प्रयासलाई थप प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुग्न सक्छ ।
गलत प्रयोगको जोखिम पनि
यद्यपि, यो प्रविधिसँग केही जोखिम पनि जोडिएका छन् । विज्ञहरूलाई डर छ कि जनावरहरूको आवाज र व्यवहार बुझ्ने एआई प्रविधिको गलत प्रयोग सिकारी तथा अवैध वन्यजन्तु सिकार गर्ने व्यक्तिहरूले पनि गर्न सक्छन् ।
सिकारीहरूले विगतमा पनि रेकर्ड गरिएका आवाज तथा अन्य प्रविधिको प्रयोग गरेर जनावरलाई आकर्षित गर्ने गरेका छन् । भविष्यमा एआईले कुनै विशेष संकेत वा आवाजको अर्थ पहिचान गर्न सक्ने अवस्थामा पुग्यो भने यसको दुरुपयोग गरेर जनावरलाई नियन्त्रणमा लिन वा सिकार गर्न अझ सजिलो हुन सक्छ ।
त्यसैले, जनावरहरूको सञ्चार प्रणाली बुझ्ने वैज्ञानिक प्रयाससँगै यो प्रविधिको जिम्मेवार र सुरक्षित प्रयोग सुनिश्चित गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक हुनेछ । एआईको प्रयोग जनावरहरूलाई हानि पुर्याउन होइन, उनीहरूको सुरक्षा, संरक्षण र कल्याणका लागि हुनुपर्छ ।
