स्नेहा झा
सन् १९८० को स्मिथसोनियनमा कर्मचारीहरूको कार्यकक्ष आजको जस्तो डिजिटल संसारबाट निकै टाढा थियो। डेस्कमा टाइपराइटर थिए, टेलिफोन थिए, र प्रत्येक कार्यालयमा एक–दुई वटा फ्याक्स मेसिन मात्रै भेटिन्थे। संस्थाको सम्पूर्ण डेटा प्रशोधनका लागि एउटा मात्रै साझा कम्प्युटर थियो, हनीवेल मेनफ्रेम तर त्यसमा इमेल नामको कुनै सुविधा थिएन। डेस्कटप कम्प्युटर त लगभग कतै देखिँदैनथे।
तर केही वर्षमै स्मिथसोनियनले सञ्चारको स्वरूप नै बदल्ने बाटो समात्यो। सन् १९८२ मा जब म्युजियम सपोर्ट सेन्टर (एमएससी) निर्माणाधीन थियो, संस्थाले मेरिल्याण्डको सुटल्याण्डस्थित नयाँ भण्डारण केन्द्रमा सारिने करोडौं नमूना र वस्तुहरूको अभिलेखीकरण र व्यवस्थापनका लागि एउटा अन्तरक्रियात्मक कम्प्युटर प्रणाली खोजिरहेको थियो। त्यही क्रममा देखापरेको एउटा सहायक आवश्यकता थियो, “मेल सन्देश प्रणाली।” प्रतिस्पर्धामा आएका सातमध्ये छ वटा विक्रेताले इलेक्ट्रोनिक मेल प्रणालीसमेत प्रस्ताव गरे। अन्ततः डिजिटल इक्विपमेन्ट कर्पोरेसन (डीईसी) को भ्याक्स–११/७५० छनोट भयो, र त्यो सन् १९८३ अप्रिलमा सञ्चालनमा आयो।
त्यही प्रणालीसँगै स्मिथसोनियनको इमेल यात्राको औपचारिक सुरुवात भयो। एमएससीको सफ्टवेयर विकास टोलीले सन् १९८३ को अन्त्य नहुँदै इमेल प्रयोग गर्न थालिसकेको थियो, र सन् १९८४ मा यसको प्रयोग तीव्र गतिमा विस्तार भयो। त्यसपछिका केही वर्ष, विशेषतः १९८५ देखि १९८८ सम्म; सञ्जालीकरण, मिनीकम्प्युटर, व्यक्तिगत कम्प्युटर र स्थानीय क्षेत्र सञ्जाल (ल्यान) प्रणालीहरूमा तीव्र प्राविधिक प्रगति भयो। यही अवधिमा राष्ट्रिय अमेरिकी इतिहास सङ्ग्रहालय, राष्ट्रिय प्राकृतिक इतिहास सङ्ग्रहालय, स्मिथसोनियन पुस्तकालय र संरक्षण सेवा कार्यालयलगायतका धेरै कार्यालय र ब्युरोहरूले इमेल सफ्टवेयरसहितका कम्प्युटर प्रणालीहरू खरिद गरे।
तर त्यतिबेला कम्प्युटर सञ्जालहरू प्रायः स्वामित्वाधिकारयुक्त थिए। यसको अर्थ, एउटै इमेल प्रणालीमा रहेका मानिसहरूले मात्र आपसमा सन्देश आदानप्रदान गर्न सक्थे। विभिन्न प्रणालीबीच सहज सञ्चार, मानकको विकास र अन्तर–सञ्चालनशीलता अझै केही वर्ष टाढै थियो।
स्मिथसोनियन समुदायले अन्तर्राष्ट्रिय इमेलको सम्भावना र गति पहिलो पटक स्पष्ट रूपमा महसुस गरेको सञ्जाल थियो, बिटनेट। “बिकज इट्स देयर नेटवर्क” को संक्षिप्त रूप मानिने बिटनेटले इमेलका साथै ब्याच फाइल स्थानान्तरणसमेत समर्थन गर्थ्यो। मुख्यतः शैक्षिक संस्थाहरूलाई जोड्ने यो सञ्जालले ३,००० भन्दा बढी कम्प्युटरलाई एकै सञ्जालमा जोड्थ्यो। स्मिथसोनियनले सन् १९८६ अगस्ट १५ मा बिटनेटको सदस्यताका लागि आवेदन दियो, र सोही वर्ष आईबीएम–४३८१ मेनफ्रेमलाई एसआईभीएम (SIVM) नामक नोडमार्फत जडान गरियो।
पछि स्मिथसोनियनभित्र बिटनेटको विस्तार थप दुई नोड: साइएमएससी (SIMSC) र साइएमएनएच (SIMNH) सम्म पुग्यो। सन् १९९४ मार्चसम्म एसआईभीएम र साइएमएससी अझै सक्रिय बिटनेट नोडका रूपमा थिए, यद्यपि त्यसको केही समयपछि तिनको जडान टुटेको अनुमान गरिन्छ। बिटनेटका लागि विकसित लिस्टसर्भ सफ्टवेयर र म्युजियम–एल जस्ता मेलिङ सूचीहरू निकै लोकप्रिय बने। म्युजियम–एलमा त आज पनि ५,१८४ सदस्य रहेको उल्लेख पाइन्छ। तर इन्टरनेटको तीव्र विस्तारसँगै बिटनेटका सीमितता स्पष्ट हुन थाले, र यसको प्रयोग तथा लोकप्रियता छिट्टै घट्दै गयो।
सन् १९९२ जुलाईमा स्मिथसोनियनको सञ्जाल इन्टरनेटसँग जोडियो। त्यसपछि एसएमटिपी इन्टरनेट इमेल मानक अपनाएसँगै संस्थाभित्रका धेरै इमेल प्रणालीहरू बाह्य जडान र पारस्परिक अन्तर–सञ्चालनशीलताको नयाँ युगमा प्रवेश गरे। स्मिथसोनियनका कर्मचारीहरू अब “स्नेल मेल” को जवाफ कुर्नुपर्ने अवस्था बिना नै विश्वभरिका सहकर्मीहरूसँग तुरुन्त संवाद गर्न सक्थे।
सन् १९९४ मार्चमा डेभिड ब्रिजले प्रकाशित गरेको पहिलो स्मिथसोनियन इमेल निर्देशिकाले संस्थामा इमेलको फैलावट कति तीव्र भएको थियो भन्ने देखाउँछ। त्यस निर्देशिकामा १० वटा विभिन्न कम्प्युटर इमेल प्रणालीहरू र ४,८४६ वटा इमेल ठेगाना सूचीकृत थिए।
धेरै कर्मचारीका त एकभन्दा बढी प्रणालीमा ठेगाना थिए। ब्रिजले त्यस निर्देशिकामा लेखेका थिए कि इलेक्ट्रोनिक मेल स्थानीय एप्लिकेसनहरूको सीमाबाट बाहिर निस्केर अब धेरैजसो इमेल प्रणालीबीच स्वतन्त्र रूपमा सन्देश आदानप्रदान गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेको छ। तर उनले त्यसबेला पनि केही “पृथक टापुहरू” अझै बाँकी रहेको टिप्पणी गरेका थिए, अर्थात्, केही प्रणालीहरू अझै पनि बाँकी संस्थागत संसारबाट अलग थिए।
स्मिथसोनियनको सबैभन्दा ठूलो इमेल प्रणाली भने प्रोफ्स (PROFS) थियो। यो सूचना स्रोत व्यवस्थापन कार्यालय (ओआइआरएम) ले सञ्चालन गर्थ्यो र आईबीएम–९१२१ मेनफ्रेममा चल्थ्यो। त्यसमा २,३९८ इमेल ठेगाना थिए। प्रोफ्सले इमेलसँगै क्यालेन्डरिङ पनि समर्थन गर्थ्यो। सन् १९९० अगस्टमा तयार गरिएको प्रोफ्स प्रयोगकर्ता पुस्तिकाले सन् १९९४ सम्म पनि स्मिथसोनियनका करिब ५० देखि ६० प्रतिशत कर्मचारीसँग मात्र इमेल पहुँच रहेको अनुमान दिन्छ।
सन् १९९० को दशकको उत्तरार्धमा ग्रुपवाइज प्रमुख इमेल प्रणाली बन्यो। केही कार्यालयहरूले लोटस नोट्स र माइक्रोसफ्ट एक्सचेन्ज प्रयोग गरेर प्रतिस्पर्धा गरिरहेका थिए। सुरुमा धेरैले इमेललाई अत्यन्तै अनौपचारिक सञ्चार माध्यमका रूपमा हेर्थे जसलाई सुरक्षित राख्न वा अभिलेखीकरण गर्न लायक ठानिँदैनथ्यो। तर जब इमेल संस्थागत कामकाजको मुख्य माध्यम बन्दै गयो, त्यो धारणा बदलिन थाल्यो। सन् १९९७ मा स्मिथसोनियन कर्मचारीहरूलाई वितरण गरिएको एक सूचनापूर्ण पुस्तिकाले इमेल पत्राचार ऐतिहासिक रूपमा मूल्यवान वा आधिकारिक अभिलेख हुनसक्ने सम्भावना औपचारिक रूपमा स्वीकार गर्यो। आज पनि स्मिथसोनियन समुदाय र सर्वसाधारणका लागि अभिलेखसम्बन्धी थप मार्गदर्शन उपलब्ध छ।
अन्ततः स्मिथसोनियनले एउटा केन्द्रीय रूपमा समर्थित इमेल प्रणाली अपनाउने निर्णय गर्यो। सन् २००५ मा अन्तिम कार्यालयलाई माइक्रोसफ्ट एक्सचेन्जमा रूपान्तरण गरेपछि मात्र संस्थाले एकीकृत, स्मिथसोनियन–व्यापी इमेल प्रणाली हासिल गर्यो, पहिलो इमेल पठाइएको बीस वर्षभन्दा बढी समयपछि।
स्मिथसोनियनको यो कथा केवल प्रविधिको इतिहास होइन; यो संस्थागत सञ्चार कसरी कागज, टाइपराइटर र अलग–अलग प्रणालीबाट सुरु भएर एक साझा डिजिटल संस्कृतिमा रूपान्तरित भयो भन्ने जीवित उदाहरण पनि हो। आज हामीले सामान्य ठान्ने इमेल त्यहाँ एक लामो, चरणबद्ध र प्रविधिगत रूपान्तरणको नतिजा हो।
