काठमाडौं । सन् १९६० को दशकको सुरुवातमा डग्लस एङ्गेलबार्टले स्ट्यानफोर्ड रिसर्च इन्स्टिच्युट (हालको एसआरआई इन्टरनेसनल) मा एउटा प्रयोगशाला स्थापना गरे । उनको उद्देश्य थियो, प्रविधिको सहायताले मानव बुद्धिमत्ता र कार्य क्षमता अभिवृद्धि गर्नु । यही प्रयोगशालाबाट आधुनिक कम्प्युटिङका धेरै आधारभूत अवधारणाको विकास भयो, जसमा अभूतपूर्व oNLine System (NLS) विशेष रूपमा उल्लेखनीय रह्यो । यस प्रणालीले पहिलो पटक वर्ड प्रोसेसिङ, हाइपरलिङ्क र अनलाइन सहकार्य जस्ता सुविधाको बाटो खोल्यो ।

अमेरिकी इन्जिनियर डग्लस एङ्गेलबार्टको आंशिक ग्राफिकल इन्टरफेसको परिकल्पनालाई व्यवहारमा उतार्न एउटा नयाँ किसिमको पोइन्टिङ यन्त्र आवश्यक थियो । त्यसै क्रममा सन् १९६४ मा कम्प्युटर इन्जिनियर बिल इङ्लिसले पहिलो कम्प्युटर माउस डिजाइन गरे । एसआरआईको मेसिन पसलले त्यसलाई रेडवुड काठबाट निर्माण गर्‍यो । पछि सन् १९७० मा पेटेन्ट गरिएको यो यन्त्रले कम्प्युटरसँगको अन्तरक्रियामा क्रान्ति ल्यायो र प्रयोगकर्तालाई महँगो लाइट पेनको विकल्प दियो । आज पनि यही माउस आधुनिक कम्प्युटिङको जग बसाल्ने ऐतिहासिक आविष्कारमध्ये एक मानिन्छ ।

सन् १९६८ मा एङ्गेलबार्ट र उनको टोलीले सान फ्रान्सिस्कोमा आयोजित एक सम्मेलनमा आफ्नो प्रयोगशालाको काम प्रदर्शन गरे । प्रविधि इतिहासमा यो प्रस्तुति पछि “द मदर अफ अल डेमोज्” अर्थात् “सबै डेमोकी आमा” का रूपमा प्रसिद्ध भयो ।

(अमेरिकी इन्जिनियर डग्लस एङ्गेलबार्ट आफूले आविष्कार गरेको माउस प्रयोग गर्दै)

त्यस ऐतिहासिक डेमोमा आधुनिक कम्प्युटिङका धेरै विशेषता पहिलो पटक सार्वजनिक रूपमा देखाइएका थिए जस्तै प्रत्यक्ष भिडियो कन्फरेन्सिङ, वर्ड प्रोसेसिङ, विन्डोज, दस्तावेज सेयरिङ र निश्चय नै माउस । एङ्गेलबार्टले त्यही प्रस्तुतिमा माउस कसरी काम गर्छ भन्ने पनि देखाए, जसले मान्छे र कम्प्युटरबीचको सम्बन्धलाई नयाँ स्तरमा पुर्‍यायो ।

३० वर्षपछि बिल इङ्लिस र डग एङ्गेलबार्टले एसआरआईमा माउसको नाम, यसको प्रतिस्पर्धी, डिजाइन, परीक्षण र प्रयोगका विविध पक्षबारे छलफल गरेका थिए । यसले माउसको विकास यात्रालाई थप ऐतिहासिक सन्दर्भ दिएको थियो ।

एसआरआई छाडेपछि सन् १९७१ मा बिल इङ्लिस जेरक्सको पालो आल्टो रिसर्च सेन्टर (पीएआरसी) पुगे, जहाँ उनले प्रारम्भिक पर्सनल कम्प्युटर आल्टोका लागि बल माउस विकास गरे । पछि यही अवधारणाले व्यवसायिक कम्प्युटिङमा माउसलाई झनै लोकप्रिय बनायो ।

स्टिभ जब्स र अन्य एप्पल इन्जिनियरहरूको एसआरआई भ्रमणपछि एप्पलले लिजा र म्याकिन्टोस कम्प्युटरका लागि माउसको प्रयोगलाई अझ व्यवस्थित र व्यापक बनायो । सन् १९८३ को लिजा विज्ञापनमा भनिएको थियो कि प्रयोगकर्ताले केवल एउटा उपयुक्त चित्रतर्फ माउसले सङ्केत गरेर कमाण्ड दिन सक्छ । यसले माउसलाई सामान्य प्रयोगकर्तासम्म पुर्‍याउन ठूलो भूमिका खेल्यो ।

सबैभन्दा महँगो कम्प्युटर माउस

सन् २०११ मा स्वीस उत्पादक प्याट सेज नाउको कम्प्युटर माउसले गिनिज विश्व रेकर्ड अनुसार “सबैभन्दा महँगो कम्प्युटर माउस”को उपाधि जितेको थियो । १८ क्यारेटको सेतो सुनमा बनेको र ५९ वटा हिराले सजाइएको उक्त माउसको खुद्रा मूल्य करिब £१६,२०० अर्थात् झण्डै २६,००० अमेरिकी डलर थियो ।

सन् २००१ को एक प्यानल छलफलमा एङ्गेलबार्टले माउसलाई “एक विकासवादी उपकरण” (evolutionary tool) भनेका थिए । उनका अनुसार माउस मानिसलाई कम्प्युटरसँग अझ सहज, छरितो र प्रभावकारी रूपमा अन्तरक्रिया गर्न सक्षम बनाउने साधन हो । उनले यसलाई सर्फबोर्ड वा स्केटबोर्डसँग तुलना गर्दै भनेका थिए, जसरी ती उपकरणहरूले शरीरलाई चलायमान र सन्तुलित बनाउँछन्, त्यसरी नै माउसले विचार र कार्यलाई गति दिन्छ ।

आज हामीले प्रयोग गर्ने माउस केवल एउटा सहायक उपकरण होइन; यो आधुनिक डिजिटल युगको एउटा ऐतिहासिक प्रतीक हो । त्यसैले अर्को पटक सीएचएम पुग्दा, एसआरआईको मूल माउसलाई एकपटक नजिकबाट हेर्न र त्यसलाई मनमनै ‘नमस्ते’ भन्न नबिर्सिनुहोला ।