काठमाडौं । वर्षौंदेखि मानिसहरूले इमेल, च्याट र एप्सका नोटिफिकेसनका कारण महत्वपूर्ण काममा अवरोध हुने गुनासो गर्दै आएका छन् । विभिन्न अनुसन्धानहरूले पनि यसले एकाग्रता घटाउने, तनाव बढाउने र थकान उत्पन्न गर्ने देखाएका छन् ।

अहिले एआई-पावर्ड टुल्स र एप्सको प्रयोगसँगै वर्कफ्लो टिप्स, एआई प्रम्प्ट, उत्पादनसम्बन्धी सुझाव र प्रेडिक्टिभ टेक्स्टजस्ता सिस्टम जनरेटेड सुझावहरू लगातार प्राप्त भइरहेका छन् । यसले सही निर्णय गर्ने क्षमतामै असर पुर्‍याउन थालेको छ । आज अध्ययनदेखि कार्यस्थलसम्म हरेक क्षेत्रमा एआई अपस्किलिङमा जोड दिइँदैछ ।

एआईले केवल हाम्रो काम गर्ने शैली मात्र परिवर्तन गरिरहेको छैन, सिक्ने र सम्झने क्षमतामाथि पनि प्रभाव पार्न थालेको छ । यस्तो अवस्थामा एउटा आधारभूत प्रश्न उठ्छ, कुन काम एआईलाई जिम्मा लगाउने र कुन काम आफैं गर्ने ?

जब हामी एआईको प्रतिक्रियामाथि पूर्ण रूपमा निर्भर हुन थाल्छौं, विचार मन्थन गर्ने बानी पनि बिस्तारै हराउन थाल्छ, जबकि तार्किक निर्णयका लागि यही सबैभन्दा आवश्यक पक्ष हो ।

केही समयअघिसम्म नयाँ जानकारी प्राप्त गर्दा हामी स्रोत र तथ्यहरूको जाँच गर्थ्यौं । अहिले एआई टुल्सले एकल र स्पष्ट उत्तर दिन्छन्, तर ती सधैं सही हुन्छन् भन्ने कुनै ग्यारेन्टी छैन ।

यदि विद्यार्थीहरूलाई जानकारीको विश्लेषण र तथ्य परीक्षण गर्ने सीप नै भएन भने एआईले फाइदाभन्दा बढी समस्या सिर्जना गर्न सक्छ । अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि एआईमाथिको अत्यधिक निर्भरताले सिर्जनात्मक सोचलाई एउटै ढाँचामा सीमित बनाउँछ र नयाँ वा मौलिक समाधान खोज्ने प्रवृत्ति घटाउँछ ।

उत्पादकता बढेको ‘भ्रम’ त होइन ?

प्रोडक्टिभिटी टुलका रूपमा एआईले ड्राफ्टिङदेखि एनालिसिससम्मका धेरै काम गरिरहेको छ । तर आधुनिक प्रविधिको डिजाइन नै यस्तो छ कि यसमा ‘ब्रेक’ वा ‘एन्ड पोइन्ट’ जस्तो कुनै स्पष्ट व्यवस्था हुँदैन । उदाहरणका लागि, इन्टरनेट मिडियामा स्क्रोलिङको कुनै सीमा छैन । यसको डिजाइन प्याटर्नले प्रयोगकर्तालाई निरन्तर नयाँ कन्टेन्टमार्फत संलग्न राख्छ ।

हरेक नयाँ जानकारी अघिल्लोभन्दा बढी आकर्षक देखिन्छ । किताबका पानाहरू पल्टाउँदा आउने स्वाभाविक विराम त्यहाँ हुँदैन । एआई पावर्ड डिजिटल प्रणाली पनि यस्तै ढंगले काम गर्छ । इमेलहरू थपिँदै जान्छन्, सन्देशहरू आइरहन्छन् र एआई टुल्सले कामका अनगिन्ती संस्करण तयार गरिरहन्छन् ।

जब कामको संरचना नै यस्तो बन्छ, तब मस्तिष्कले सामान्य प्रश्नको उत्तर दिन पनि संघर्ष गर्न थाल्छ । निकट भविष्यको यथार्थ यही हुन सक्छ ।

एउटा सीमा त हुनैपर्छ

निरन्तरता प्रविधिको सबैभन्दा ठूलो विशेषता हो । नयाँ डकुमेन्ट, आउटपुट सुधार्न नयाँ प्रम्प्ट, फरक डेटासेटबाट प्राप्त नयाँ जानकारी, यी सबैले दिनभर काममा व्यस्त राख्छन्, आवश्यक भएकाले मात्र होइन । यस्तो प्राविधिक वातावरणमा काम पूरा भएको संकेत कहिल्यै प्राप्त हुँदैन । एआई प्रयोग गर्दै जाँदा जिज्ञासा अझ बढ्दै जान्छ ।

त्यसैले रोकिएर सोच्न, केही पढ्न, मानिसहरूसँग कुराकानी गर्न, सूचनाहरूलाई व्यवस्थित गर्न र दिमागलाई विश्राम दिन पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।

एआईको डिजिटल थकानमा भूमिका

१. पर्सनलाइज्ड कन्टेन्ट

एआई प्रणालीहरूले प्रयोगकर्ताको व्यवहार, रुचि र संलग्नताका आधारमा व्यक्तिगत कन्टेन्ट तयार गर्छन् । यसले संलग्नता मात्र होइन, स्क्रिन टाइम पनि बढाउँछ ।

२. निरन्तर स्क्रोलिङ

इन्टरनेट मिडिया प्लेटफर्महरूमा एआई एल्गोरिदमले प्रयोगकर्ताको रुचिअनुसार कन्टेन्ट सिफारिस गर्छ । केही मिनेटका लागि प्रवेश गरेका प्रयोगकर्ताले कहिले काहीँ घण्टौं समय बिताइसकेका हुन्छन् ।

३. अनावश्यक जानकारीको भार

समाचार, भिडियो, ब्लग, विज्ञापन र इन्टरनेट मिडिया पोस्टबीचको प्रतिस्पर्धामा प्रयोगकर्ताको ध्यान नै सबैभन्दा ठूलो लक्ष्य बन्छ । यसले सूचना अधिकभार (इन्फर्मेसन ओभरलोड) निम्त्याउँछ, जसका कारण थकान र निर्णयहीनताको अवस्था आउन सक्छ ।

४. नोटिफिकेसन ओभरलोड

एआई पावर्ड एप्सले दिनभर व्यक्तिगत सुझाव, अलर्ट र प्रचारात्मक सन्देश पठाइरहन्छन् । यसले महत्वपूर्ण काममा एकाग्रता घटाउँछ ।

५. फोमो (फियर अफ मिसिङ आउट)

एआईको विशेषता भनेको ट्रेन्डिङ र रियल टाइम अपडेट उपलब्ध गराउनु हो । मानिसहरू कुनै जानकारी छुट्ने डरले नोटिफिकेसन र अलर्टको जालमा फस्न सक्छन् ।

एआई टुल्सको विवेकपूर्ण प्रयोग आवश्यक

एआईले सोच्ने, सिर्जना गर्ने र समस्या समाधान गर्ने तरिकामा ठूलो परिवर्तन ल्याइरहेको छ । समस्या केवल सूचनाको अधिकतामा सीमित छैन । वास्तविक चुनौती भनेको मानिसहरूले एआई जनरेटेड सुझावलाई मार्गदर्शनका रूपमा नभई तयार उत्तरका रूपमा लिन थालेका छन् ।

जहाँ नोटिफिकेसनहरूले एकाग्रता भंग गरिरहेका छन्, त्यहीँ एआईका सुझावहरूले निर्णय क्षमता र सिर्जनात्मकतालाई प्रभावित गरिरहेका छन् ।

चिन्ताको विषय एआईले मानव सिर्जनात्मकतालाई प्रतिस्थापन गर्ने हो भन्ने होइन, बरु यसमाथिको अत्यधिक निर्भरताले स्वतन्त्र रूपमा नयाँ कुरा खोज्ने, जिज्ञासा व्यक्त गर्ने र गहिरो रूपमा सोच्ने बानीलाई बिस्तारै कमजोर बनाइरहेको छ ।

एआईलाई उपकरणका रूपमा प्रयोग गरिनुपर्छ, जसले मानव सोचलाई विस्तार गरोस्, सीमित होइन । दीर्घकालीन रूपमा नवप्रवर्तनका लागि एआईको प्रभावकारी प्रयोगसँगै कल्पनाशीलता, निर्णय क्षमता र सिर्जनात्मकताजस्ता मानवीय गुणहरूको महत्व अझ बढ्नेछ ।

केही उपयोगी उपाय

अनावश्यक नोटिफिकेसन बन्द गर्नुहोस्

यसले एकाग्रता बढाउँछ र मानसिक बोझ कम गर्छ ।

नियमित विश्राम लिनुहोस्

स्क्रिन एक्सपोजर कम गर्न प्रत्येक आधा घण्टामा छोटो ब्रेक लिनु उपयोगी हुन्छ ।

सीमित प्रयोग गर्नुहोस्

उपयोगी एप्स मात्र प्रयोग गर्ने र आवश्यक नभएका एप्स हटाउने बानी बसाल्नुपर्छ ।

केही समय उपकरणविहीन बिताउनुहोस्

विशेष गरी बिहान र सुत्नुअघि केही समय मोबाइल, कम्प्युटर वा अन्य डिजिटल उपकरणबाट टाढा रहनुपर्छ ।

एआईको समझदारीपूर्ण प्रयोग गर्नुहोस्

एआईको प्रयोग उत्पादकता बढाउनका लागि हुनुपर्छ, एकाग्रता गुमाउनका लागि होइन । आवश्यकता अनुसार नोटिफिकेसन सेटिङ र रिकमेन्डेसन प्रणाली व्यवस्थापन गर्नुपर्छ ।