इन्टरनेट मिडियाका ब्यूटी फिल्टर, अटो प्ले र हरसमय लाइक गनिरहने प्रचलनले एउटा पूरै पुस्तालाई मानसिक रूपमा कमजोर बनाइसकेको छ। केही दिनअघि यस्तै एउटा मुद्दा अमेरिकाको क्यालिफोर्निया अदालतसम्म पुगेको थियो, जहाँ अदालतले मेटा र युट्युबमा यस्ता एडिक्टिभ फिचरहरूको बढ्दो दुरुपयोगका कारण ६० लाख डलर क्षतिपूर्ति तोकेको छ। इन्टरनेट मिडियाको लत बालबालिका र किशोरकिशोरीका लागि कसरी मानसिक महामारी बन्दै गएको छ भन्ने विषयमा विश्वभर चिन्ता र छलफल चलिरहेको छ।

इन्टरनेट मिडियामा किशोरहरूको उपस्थितिलाई सीमित गर्न अष्ट्रेलिया र युरोपका धेरै देशमा कानुनी प्रावधान लागू गरिँदैछन्। हालै दूरसञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयसँग सम्बन्धित संसदीय स्थायी समितिले कम उमेरका बालबालिकाको इन्टरनेट मिडिया प्रयोगमा कडा रुख अपनाउन सिफारिस गरेको छ। स्ट्यान्डिङ कमिटीका अनुसार यसले बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्य, गोपनीयता र व्यवहारमा नकारात्मक असर पारिरहेको छ। प्रतिवेदनमा भारतले पनि अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवबाट सिक्नुपर्ने उल्लेख गरिएको छ। कर्नाटक र आन्ध्र प्रदेशजस्ता केही राज्यमा यस्ता पहल सुरु हुन थालेका छन्।

सम्झनुहोस्, सन् २००६ मा फेसबुकले पहिलो पटक न्यूजफिड सुरु गरेको थियो, ताकि मानिसहरूले आफ्ना साथीहरूको पोस्ट एउटै ठाउँमा देख्न सकून्। तर पछिल्ला २० वर्षमा एल्गोरिद्मिक फिडको स्वरूप पूर्ण रूपमा बदलिसकेको छ। आज त प्रयोगकर्ताको आफ्नो फिडमाथिको नियन्त्रण लगभग शून्यजस्तै छ। इन्टरनेट मिडिया कम्पनीहरूले प्रयोगकर्तालाई बढी समयसम्म अड्याइराख्न शोकिङ र अश्लीलजस्ता सामग्री फिडमा थुपारिरहेका छन्।

यो एउटा मौन नियमजस्तै भइसकेको छ कि जुन सामग्रीले मानिसलाई तान्छ, कम्पनीहरूले त्यसैलाई प्राथमिकता दिन्छन्। नाफा कमाउने होडमा इन्टरनेट मिडिया कम्पनीहरू तपाईं फोन राखेर हिँड्न जानुहोस् वा घरपरिवारसँग बसेर बगैंचामा कुरा गर्नुहोस् भन्ने चाहँदैनन्। यसको लत यति गहिरो छ कि निराशाको अलिकति मात्रै अनुभूति भए पनि तपाईं फेसबुक, युट्युब, एक्स, इन्स्टाग्राममा गएर स्क्रोलिङ सुरु गरिदिनुहुन्छ।

नियन्त्रण र सन्तुलनबिनाको इन्टरनेट मिडियाले नयाँ पुस्तालाई कति हदसम्म प्रभावित गरिरहेको छ भन्ने कुरा केही दिनअघि गाजियाबादमा भएको घटनाबाट बुझ्न सकिन्छ, जहाँ स्कूल छोडिसकेका तीन नाबालिग दिदीबहिनीले कोरियन गेम्सको लतका कारण आत्महत्या गरेका थिए। कारण यत्ति थियो कि बाबुले उनीहरूलाई त्यसो गर्न रोकेका थिए र उनीहरूको युट्युब च्यानल डिलिट गरिदिएका थिए। प्रविधिको केन्द्र मानिने अमेरिका आज आफ्ना बालबालिकालाई यसबाट जोगाउन सकेसम्म प्रयास गरिरहेको छ।

केही समयअघि ब्रिटिस प्रविधि सचिवले विषाक्त अनलाइन सामग्रीबाट बालबालिकालाई सुरक्षित राख्न नसकेको भन्दै माफीसमेत मागेका थिए। हामीले पनि बुझ्नुपर्छ, बच्चामाथि तपाईं भरोसा गर्न सक्नुहुन्छ, तर इन्टरनेट मिडियामा के भइरहेको छ र के हुन सक्छ भन्नेमा तपाईंको कुनै पूर्ण नियन्त्रण हुँदैन। त्यसैले कानुनी प्रावधानदेखि डिजिटल साक्षरता, अभिभावकीय नियन्त्रण प्रणालीदेखि गोपनीयताप्रतिको जागरूकतासम्म धेरै उपाय अपनाउन सकिन्छ।

रिल्स र सर्ट्समा एडल्ट सामग्री र फिल्मसम्बन्धी विज्ञापनको भरमार हुन्छ। किशोर उमेरका बालबालिकाको मस्तिष्क पूर्ण रूपमा विकसित नहुने भएकाले उनीहरूलाई यस्तो सामग्रीको सम्पर्कबाट जोगाउनु आवश्यक छ। इन्टरनेट मिडियामा राम्रो देखिनु, बढी रिच पाउनु र बुलिङजस्ता दबाबलाई सम्हाल्नुका लागि उनीहरू पूर्ण रूपमा तयार हुँदैनन्। उमेरको यो चरण भावनात्मक रूपमा अत्यन्त संवेदनशील हुन्छ। अनलाइन सामग्री, तुलना वा ट्रोलिङले उनीहरूमा गहिरो असर पार्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा रिस, चिडचिडापन र व्यवहारसम्बन्धी समस्या देखिन थाल्यो वा उनीहरूले परिवारबाट टाढिएर कुराकानी कम गरे भने त्यसको एउटा कारण इन्टरनेट मिडिया पनि हुन सक्छ।

साना बालबालिकालाई अक्षर र जनावरबारे सिकाउने भिडियोमा प्रायः  एआई-निर्मित सामग्री हुन्छ। यो यति काल्पनिक र ध्यान तान्ने खालको हुन्छ कि बच्चाहरू घण्टौँसम्म स्क्रिनमै टाँसिन्छन्। बालबालिकाका लागि नियन्त्रित डिजिटल वातावरण दिन बनाइएको ‘युट्युब किड्स’ पनि एआई भिडियोको प्रभावबाट बच्न सकेको छैन। पाँच वर्षको उमेरमा बच्चाको एकाग्रता विकास हुने प्रक्रियामा हुन्छ, त्यसैले फिडमा पलक झिम्क्याउन नपाउँदै आउने असंख्य भिडियोले उनीहरूको मस्तिष्कमा कस्तो असर पार्छ होला भनेर सहजै कल्पना गर्न सकिन्छ।

बालबालिकालाई कडा नियमको दायरामा बाँध्नुअघि उनीहरूलाई सोध्नुपर्छ कि अनलाइनमा के मनपर्छ। उनीहरूले कस्ता इन्फ्लुएन्सर फलो गरिरहेका छन्। उनीहरूको मनपर्ने एप्स कुन–कुन हुन्। यसले बच्चाको अनलाइन अनुभवबारे बुझ्न मद्दत गर्छ। उदाहरणका लागि, सुरुमा बच्चालाई सोध्न सकिन्छ—तिनीहरूले हेरेका चीजहरू रमाइला, मनोरञ्जनात्मक, डरलाग्दा, राम्रो वा असजिला कस्ता लागे?

यही आधारमा फिड रिसेट गर्ने, केवल साथीहरूको सामग्री मात्र हेर्ने, वा प्लेटफर्मबाट केही समयका लागि ब्रेक लिने उपायतर्फ उनीहरूलाई प्रेरित गर्न सकिन्छ। त्यस्तै, यदि उनीहरू एकैचोटि घण्टौँ स्क्रोलिङमै बिताउँछन् भने २० मिनेटको टाइमर सेट गरेर फोन तल राख्न प्रोत्साहित गर्न सकिन्छ। यदि उनीहरू बोरियत हटाउन इन्टरनेट मिडियाको सहारा लिन्छन् भने हप्तामा कम्तीमा एक दिन परिवार सबैजना सहभागी हुने कुनै गतिविधि गर्न सकिन्छ। 

इन्टरनेट मिडियाले बालबालिकालाई निरन्तर तुलना, वैलिडेसन र बिना फिल्टर सामग्रीको सम्पर्कमा ल्याउँछ। भावनात्मक परिपक्वता नहुँदा यसको नकारात्मक असर पर्छ। अरूजस्तै बन्ने दबाब, लाइक र कमेन्टको चाहना, परफेक्ट जीवनको कल्पनाले उनीहरूको मनमा गलत बुझाइ पैदा गर्छ। त्यसैले बालबालिकालाई डिजिटल संसारमा सुरक्षित रूपमा अघि बढाउन बलियो सपोर्ट सिस्टम आवश्यक छ। यसका लागि सजग अभिभावकत्व, उमेरअनुसारका नियम र प्लेटफर्महरूको बढी जिम्मेवारीजस्ता उपायहरू चाहिन्छ। बालबालिकासँग अभिभावक र शिक्षकहरूले खुला संवाद गर्नुपर्छ र उनीहरूलाई डिजिटल साक्षरता सिकाउनुपर्छ।

बालबालिकाका लागि यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्

• स्क्रीन टाइम सीमित गरेर सुरु गर्नुहोस् र बच्चालाई प्रविधिको आवश्यकता नपर्ने गतिविधिहरूमा सहभागी गराउनुहोस्।
• बच्चाले कुन एप डाउनलोड र प्रयोग गरिरहेको छ, त्यसको ध्यान राख्नु आवश्यक छ।
• बालबालिकालाई इन्टरनेट मिडियाका दुष्प्रभावबारे बुझाउनुपर्छ र कुनै समस्या भए तुरुन्त जानकारी दिन प्रेरित गर्नुपर्छ।
• पढाइ गर्दा, खाना खाँदा र खेल्दा बच्चालाई स्क्रिनबाट टाढा राख्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
• सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यदि तपाईं आफैं पनि स्क्रिनबाट दूरी राख्नुहुन्छ वा यसको प्रयोग घटाउनुहुन्छ भने बच्चा पनि तपाईंबाट प्रेरित हुनेछ।
• अनलाइन प्राइभेसीबारे अवश्य बुझाउनुहोस्, जस्तै फोटोमा सहमति दिने र फोटो साझा गर्दा कस्तो सतर्कता अपनाउने भन्ने कुरा।