स्नेहा झा
काठमाडौं । आजको डिजिटल युगमा अनुहार पहिचान प्रविधि हाम्रो दैनिक जीवनको अभिन्न अंग बनिसकेको छ । स्मार्टफोन अनलक गर्नेदेखि एयरपोर्ट सुरक्षा जाँचसम्म, एआई (आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स) ले हाम्रो अनुहारलाई एक अद्वितीय डिजिटल सिग्नेचरमा रूपान्तरण गरेर तत्काल पहिचान सम्भव बनाएको छ । आइबिएम थिंक टपिक्स लगायत विभिन्न अनलाइन स्रोतहरूका अनुसार, यो प्रविधिले आँखाबीचको दूरी (आइ स्पेसिङ), नाकको आकार (नोज शेप), गालाको उचाइ तथा अनुहारको समग्र ज्यामिति (फेसियल ज्यामिति) जस्ता सूक्ष्म विशेषताहरूको विश्लेषण गर्छ ।
प्रक्रिया एक उच्चस्तरीय क्यामेराबाट अनुहारको तस्बिर खिच्नेबाट सुरु हुन्छ । त्यसपछि एआई एल्गोरिदमले अनुहारका मुख्य बिन्दुहरू (फेसियल ल्यान्डमार्क) पहिचान गर्छ; जस्तै आँखाका कुना, नाकको टुप्पो, ओठको किनारा र चिउँडोको रेखा । यी बिन्दुहरूबीचको दूरी, कोण र अनुपात मापन गरेर एउटा गणितीय नमूना तयार पारिन्छ । यही नमूना नै अनुहारको डिजिटल सिग्नेचर अथवा फेसप्रिन्ट हो । यो संख्यात्मक भेक्टरको रूपमा रहन्छ, जसलाई पछि डेटाबेसमा स्टोर गरिएका अर्बौं फेसप्रिन्टसँग क्षणभरमै तुलना गर्न सकिन्छ ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार, कन्भोलुसनल न्युरल नेटवर्क (सीएनएन) जस्ता डिप लर्निङ मोडलले अनुहारका गहिराइ, छायाँ र बनावट समेत पढेर सिग्नेचरलाई अझ सुदृढ बनाउँछ । यसले मानिसको उमेर बढे पनि, चश्मा लगाए पनि वा हल्का हाउभाउ फेरिए पनि सही पहिचान गर्न सक्छ । आइबिएमको अनुसन्धानले देखाएको छ कि आधुनिक फेसियल रेकग्निसन सिस्टमले ९९ प्रतिशतभन्दा माथि सटिकता हासिल गरेको छ, तर यसको साथै डेटा गोपनीयता र एल्गोरिदमिक पूर्वाग्रहजस्ता चुनौती पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् ।
व्यावहारिक प्रयोगका हिसाबले बायोमेट्रिक भेरिफिकेसन, निगरानी प्रणाली, बैंकिङ केवाइसी र स्वास्थ्य सेवामा यो प्रविधिले ठूलो छलाङ मारेको छ । भविष्यमा यसलाई भावना पहिचान र व्यवहार विश्लेषणसँग जोडेर अझ बढी स्मार्ट बनाइने योजनामा वैज्ञानिकहरू जुटेका छन् । तर हरेक अनुहारको डिजिटल सिग्नेचर व्यक्तिगत पहिचानको अत्यन्तै संवेदनशील डेटा भएकाले यसको सुरक्षा र नैतिक प्रयोग सुनिश्चित गर्नु अहिलेको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी हो ।
