काठमाडौं । पचासको दशकमा कम्प्युटर भनेका कोठाजत्रा मेनफ्रेम थिए; महँगा, भारी र केही संस्थाभित्र मात्र सीमित । त्यतिबेला “व्यक्तिको आफ्नै कम्प्युटर” भन्ने कल्पना लगभग विज्ञानको-कथाजस्तै लाग्थ्यो । तर सन् १९६८ मा अलन के ले डाइनाबुक नामको एउटा यस्तो पोर्टेबल यन्त्रको सपना देखाए, जसलाई बच्चादेखि सामान्य प्रयोगकर्तासम्मले सजिलै बोक्न र प्रयोग गर्न सकून् । कम्प्युटर हिस्ट्री म्युजियमका अनुसार, यही विचारले पछि नोटबुक र ल्यापटप कम्प्युटिङको वैचारिक आधार बनायो ।

तर सपनालाई बजारमा ल्याउने पहिलो ठोस प्रयास १९७३ मा आइबिएमका ड. पल फ्राइडलको नेतृत्वमा सुरु भएको आइबिएम स्क्याम्पबाट भयो । यसको पूरा नाम स्पेशल कम्प्युटर एपिएल मेसिन पोर्टेबल थियो । कम्प्युटर हिस्ट्री म्युजियमका अनुसार, यो आइबिएमको पहिलो पर्सनल कम्प्युटर प्रोटोटाइप थियो, जसलाई ब्रीफकेस-जस्तो ढाँचाभित्र किबोर्ड, सीआरटी डिस्प्ले र क्यासेट टेप स्टोरेजसहित बनाइएको थियो । अझ रोचक कुरा, स्क्याम्पलाई सुरु देखिनै एपिएल भाषा चलाउने उद्देश्यले डिजाइन गरिएको थियो, र अवधारणादेखि पूर्ण प्रोटोटाइपसम्म पुग्न यसलाई मात्रै छ महिना लाग्यो ।

स्क्याम्प केवल एउटा प्रयोग मात्र थिएन; यसले आइबिएमलाई अर्को ठूलो कदम चाल्न हिम्मत दियो । यही प्रोटोटाइपको सफलताले आइबिएम ५१०० परिवारतर्फ बाटो खोल्यो, जसलाई पछि प्रारम्भिक पोर्टेबल पर्सनल कम्प्युटर को रूपमा चिनियो । स्मिथसोनियनले पनि स्क्याम्पलाई आइबिएम ५१०० को प्रोटोटाइपका रूपमा उल्लेख गर्छ, र त्यो मेसिन १९७५ तिर बजारमा आएको देखिन्छ ।

त्यसपछि पोर्टेबल कम्प्युटिङ अझै व्यवहारिक र जनप्रिय बन्न थाल्यो । कम्प्युटर हिस्ट्री म्युजियमले ओसबोर्न १ लाई पहिलो मास-प्रोड्युस्ड पोर्टेबल कम्प्युटर मान्छ, यो २४ पाउन्ड तौलको थियो, ५ इन्चको सानो स्क्रिन, ६४ केबी मेमोरी, मोडेम र दुई वटा फ्लपी डिस्क ड्राइभ सहित आएको थियो । त्यसपछि कम्प्याक पोर्टेबलले आइबिएम पीसी-कम्प्याटिबल बजारलाई झकझकायो र व्यवसायिक संसारमा “क्लोन” युग सुरु गर्‍यो ।

सन् १९८२ मा आएको जीआरआईडी कम्पासलाई धेरै इतिहासकारले पहिलो साँचो ल्यापटप मान्छन् । कम्प्युटर हिस्ट्री म्युजियमका अनुसार, यसको क्ल्यामशेल डिजाइन, हल्का म्याग्नेसियम केस, बबल मेमोरी, इलेक्ट्रो-लुमिनेसेन्ट डिस्प्ले र बिल्ट-इन मोडेमले आजका ल्यापटपमा स्वाभाविक लाग्ने धेरै विशेषताहरूलाई पहिलो पटक व्यवहारमा उतारेको थियो । यसले “बोक्न मिल्ने कम्प्युटर”लाई “गुड्ने कम्प्युटर” बाट अलग गरिदियो ।

पछि म्याकिन्टोस पोर्टेबल र पावरबुक जस्ता मोडेलहरूले डिजाइनलाई अझ परिष्कृत बनाए, र पाम रेस्ट, इन्टर्नल फ्लपी ड्राइभ, ट्र्याकबल जस्ता कुरा १९९० को दशकको ल्यापटप शैलीमा सामान्य बने । त्यसैले आजको हल्का अल्ट्राबुक, नोटबुक, र ट्याब्लेट हेर्दा यो यात्रा एकैचोटि सुरु भएको होइन, बरु स्क्याम्प, ५१००, ओसबोर्न, कम्प्याक र जीआरआईडी कम्पासजस्ता अनेकौँ चरण पार गरेर आएको देखिन्छ । अर्को शब्दमा, आजको आधुनिक ल्यापटपको जरा आइबिएम स्क्याम्प जस्तो सानो तर दूरदर्शी प्रोटोटाइपमै गहिरो गरी गाडिएको थियो ।

अन्ततः, १९७३ मा एउटा साधारण सुटकेस-जस्तो प्रोटोटाइपका रूपमा बनेको आइबिएम स्क्याम्प केवल एउटा प्रयोगशालाको परीक्षण उपकरण थिएन; यसले कम्प्युटिङको भविष्य नै मोडिदिएको थियो । त्यतिबेला अधिकांश मानिसका लागि कम्प्युटर भनेको ठूलो कोठाभरि राखिने मेसिन थियो, जसमा पहुँच सीमित संस्था र विशेषज्ञलाई मात्र हुन्थ्यो । स्क्याम्पले पहिलो पटक त्यो धारणा तोड्दै कम्प्युटरलाई व्यक्तिको डेस्क र हातसम्म ल्याउने सम्भावना देखायो । यही अवधारणाले पछि आइबिएम ५१००, ओसबोर्न १, कम्प्याक पोर्टेबल, हुँदै आजका पातला ल्यापटप, अल्ट्राबुक र ट्याब्लेटसम्मको विकासलाई दिशा दियो ।

आज हामी क्याफेमा बसेर काम गर्ने, विमानमा यात्रा गर्दा प्रस्तुति बनाउने, वा कलेजको कक्षामा नोट तयार गर्ने काम सहजै ल्यापटपमा गर्छौं । तर यो सहजता एकैदिन आएको होइन । यसको पछाडि दशकौँ लामो प्रविधिगत प्रयोग, असफलता, पुनःडिजाइन र दूरदर्शी सोच जोडिएको छ । अलन के को डाइनाबुकले कल्पना जन्मायो भने आइबिएम स्क्याम्पले त्यसलाई वास्तविकताको पहिलो आकार दियो । त्यसैले आधुनिक पोर्टेबल कम्प्युटिङको इतिहास हेर्दा, स्क्याम्प केवल पुरानो यन्त्र होइन, त्यो आजको डिजिटल जीवनशैलीको प्रारम्भिक खाका थियो । आज हामीले हातमा बोक्ने १ किलोभन्दा हल्का शक्तिशाली उपकरणहरू, पाँच दशकअघि त्यही भारी, प्रयोगात्मक स्क्याम्पभित्र रोपिएको थियो ।