काठमाडौं । करिब तीन दशकअघि अमेरिकाको प्रमुख शीतयुद्धकालीन थिङ्क–ट्याङ्क र्यान्ड कर्पोरेसनले एउटा यस्तो प्रश्नको सामना गर्यो, जसले पछि संसारकै सञ्चार संरचना बदलिदियो: आणविक युद्धपछि अमेरिकी अधिकारीहरू कसरी सम्पर्कमा रहिरहन सक्छन् ?

त्यतिबेला कल्पना गरिन्थ्यो- यदि देशमाथि आणविक हमला भयो भने, सरकार, सेना, अनुसन्धान केन्द्र र कमाण्ड पोस्टबीचको सञ्चार कुनै न कुनै रूपमा बाँच्नैपर्थ्यो । त्यसका लागि एक यस्तो कमाण्ड एण्ड कन्ट्रोल नेटवर्क चाहिन्थ्यो, जसले शहरदेखि शहर, राज्यदेखि राज्य र बेसदेखि बेससम्म सन्देश पुर्‍याउन सकोस् । तर समस्या के थियो भने यस्तो नेटवर्कको कुनै पनि केन्द्रीय भाग शत्रुको पहिलो निशानामा पर्थ्यो । एउटै केन्द्रमा निर्भर प्रणाली नाजुक हुन्थ्यो; केन्द्र ढल्यो भने पूरा सञ्जाल ढल्थ्यो ।

यही चुनौतीको उत्तर खोज्दै र्यान्डले एक साहसी विचार अघि सार्यो, नेटवर्कको कुनै केन्द्र नै हुनु हुँदैन । त्यसलाई सुरुदेखि नै यस्तो रूपमा बनाइनुपर्छ, ताकि यसको केही हिस्सा नष्ट भएपनि बाँकी भाग चलिरहोस् । यो विचार र्यान्डका अनुसन्धानकर्ता पल बारनसँग जोडिन्छ, जसले सन् १९६४ मा यो अवधारणा सार्वजनिक गरेका थिए ।

उनको सोच सरल तर क्रान्तिकारी थियो । नेटवर्क आफैंलाई अविश्वसनीय मानेर बनाइनुपर्छ । प्रत्येक नोड बराबरी हैसियतको हुनुपर्छ । कुनै एउटा नोडले मात्र आदेश दिने होइन, प्रत्येक नोडले सन्देश बनाउन, पठाउन र प्राप्त गर्न सक्नुपर्छ । सन्देशलाई साना–साना प्याकेटमा विभाजन गरिनेछ । हरेक प्याकेटमा ठेगाना हुनेछ, तर त्यो प्याकेट कुन बाटोबाट गयो भन्ने कुरा धेरै महत्त्वपूर्ण हुनेछैन । महत्त्वपूर्ण त अन्तिम गन्तव्यमा पुग्नु हो ।

साधारण भाषामा भन्नुपर्दा, सन्देशलाई एउटा नोडबाट अर्को नोडतर्फ हावामा फ्याँकिएको बल जस्तै अगाडि बढाइनेछ । बाटोमा कुनै नोड नष्ट भएपनि प्याकेटहरू बाँकी नोड हुँदै अर्को बाटो समातेर लक्ष्यसम्म पुग्नेछन् । यसरी नेटवर्कको कुनै भाग ध्वस्त हुँदा पनि सम्पूर्ण प्रणाली पूर्ण रूपमा बन्द हुँदैनथ्यो । यो अराजक जस्तो देखिने तर अत्यन्त बलियो संरचना नै पछि आधुनिक डिजिटल युगको आधार बन्यो ।

सन् १९६० को दशकमा यस्तो विकेन्द्रीकृत, विस्फोट–प्रतिरोधी प्याकेट–स्विचिङ नेटवर्कको अवधारणा र्यान्ड, एमआईटी र युसीएलएमा व्यापक रूपमा छलफल हुन थाल्यो । बेलायतको नेसनल फिजिकल ल्याबोरेटरीले सन् १९६८ मा यस्तै सिद्धान्तमा आधारित पहिलो परीक्षण नेटवर्क स्थापना गर्यो । त्यसपछि अमेरिकी एड्भान्स्ड रिसर्च प्रोजेक्ट्स एजेन्सीले ठूलो र महत्वाकांक्षी परियोजनामा लगानी गर्ने निर्णय गर्यो ।

त्यो परियोजनाले जन्म दियो आरपानेट(ARPANET), आधुनिक इन्टरनेटको प्रारम्भिक रूप । सन् १९६९ को शरद ऋतुसम्म युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्निया, लस एन्जलसमा पहिलो नोड स्थापना भयो । त्यसको केही महिनापछि चारवटा नोडहरू आपसमा जोडिए । यही सानो सुरुआतले संसार परिवर्तन गर्ने यात्राको पहिलो पाइला राख्यो ।

आरपानेटले अनुसन्धानकर्ता र वैज्ञानिकहरूलाई टाढा–टाढाबाट कम्प्युटर स्रोत साझा गर्न सम्भव बनायो । त्यसबेला कम्प्युटर समय निकै महँगो र सीमित थियो । त्यसैले एउटै नेटवर्कमार्फत कम्प्युटर प्रयोग गर्न पाउनु निकै उपयोगी सुविधा थियो । सन् १९७१ सम्म एआरपानेटमा पन्ध्र नोड थिए, र सन् १९७२ सम्म यो संख्या सैंतीस पुग्यो ।

तर छिट्टै एउटा रोचक तथ्य उजागर भयो, यो नेटवर्कको सबैभन्दा लोकप्रिय प्रयोग लामो दूरीको कम्प्युटिङ होइन, इलेक्ट्रोनिक मेल अर्थात् ई-मेल भयो । प्रयोगकर्ताहरूले परियोजनाका टिप्पणी आदान प्रदान गर्न थाले, अनि विस्तारै व्यक्तिगत कुराकानी, गफगाफ र छलफलका लागि पनि यो नेटवर्क प्रयोग गर्न थाले । मान्छेले आफ्नै व्यक्तिगत खाता पाए, आफ्नै इलेक्ट्रोनिक ठेगाना बनाए, र एआरपानेटले अनुसन्धान सञ्जालबाट सामाजिक सञ्जालको बीउ बोक्न थाल्यो ।

त्यसैबाट मेलिङ लिस्टको जन्म भयो । एउटै सन्देशलाई धेरै सदस्यसम्म एकैचोटि पठाउने यो सुविधा निकै प्रभावशाली बन्यो । रोचक कुरा, प्रारम्भिक लोकप्रिय मेलिङ लिस्टमध्ये एउटा एसएफ-लभर्स थियो, जहाँ विज्ञान-कथाका प्रशंसकहरू आफ्ना रुचि साझा गर्थे । धेरै प्रशासकहरूलाई यो खासै मन पर्दैनथ्यो, तर प्रयोगकर्ताहरूले त्यसलाई रोकेनन् ।

सन् १९७० को दशकभरि एआरपानेट विस्तार हुँदै गयो । यसको विकेन्द्रीकृत स्वरूपका कारण नयाँ नयाँ मेसिन जोड्न सजिलो थियो । सबै मेसिन एउटै भाषामा बोल्न सक्नुपर्थ्यो, अर्थात् प्याकेट-स्विचिङको नियम बुझ्नुपर्थ्यो तर ब्रान्ड, निर्माता वा स्वामित्वभन्दा त्यो बढी महत्त्वपूर्ण थिएन । यसले नेटवर्कलाई साँच्चै खुला बनायो ।

सुरुमा प्रयोग भएको मानक एनसीपी थियो, तर पछि त्यसलाई अझ शक्तिशाली र लचिलो मानक टीसीपी/आईपीले विस्थापित गर्यो । टीसीपीले सन्देशलाई प्याकेटमा तोड्ने र गन्तव्यमा फेरि जोड्ने काम गर्छ भने आईपीले ती प्याकेटलाई सही ठेगानामा पुर्‍याउने जिम्मा लिन्छ । यही संयोजनले विभिन्न नेटवर्कहरूलाई एउटै विशाल डिजिटल परिवारमा बाँधिदियो ।

सन् १९७७ तिरदेखि टीसीपी/आईपी अन्य नेटवर्कसँग पनि प्रयोग हुन थाल्यो । सन् १९८३ मा एआरपानेटको सैन्य भाग छुट्टिएर मिलनेट बन्यो । तर सञ्चारको आधारभूत मियो भने टीसीपी/आईपी नै रह्यो । यही प्रविधिले विभिन्न नेटवर्कहरूलाई जोड्दै अन्ततः आजको इन्टरनेट बनायो ।

सन् १९८० को दशक र १९९० को सुरुआततिर सरकारी, शैक्षिक र अनुसन्धान संस्थाहरूले आफ्ना शक्तिशाली कम्प्युटरहरू नेटवर्कमा जोड्न थाले । नेसनल साइन्स फाउन्डेसनको एनएसएफनेट, त्यसपछि नाशा, नेसनल इन्स्टिच्युट्स अफ हेल्थ, डिपार्टमेन्ट अफ एनर्जीजस्ता संस्थाहरूले पनि यो महासञ्जालमा आफ्नो ठाउँ बनाए । यसै क्रममा गभ, मिल, एडु, कम, अर्ग र नेट जस्ता डोमेनहरू परिचित हुन थाले ।

तर इन्टरनेटको वास्तविक शक्ति केवल प्रविधिमा थिएन, यसको दर्शनमा थियो । यसमा कुनै एकल मालिक थिएन, कुनै एक संस्थाले सबै नियन्त्रण पनि गर्दैनथ्यो । प्रत्येक नोडले अर्को नोडसँग बराबरी हैसियतमा कुरा गर्न सक्थ्यो । यही कारण इन्टरनेट केवल प्राविधिक प्रणाली मात्र होइन, विकेन्द्रीकृत स्वतन्त्रताको प्रतीक बन्यो ।

यही प्रणालीको अर्को विशेषता यसको सस्तोपन थियो । इन्टरनेट चलाउन टेलिफोन नेटवर्कजस्तो लामो दूरीको महँगो शुल्क लाग्दैनथ्यो । प्रत्येक नोडले आफ्नै स्रोत व्यवस्थापन गर्नुपर्थ्यो । त्यही भएर यो छिटो फैलियो । जति धेरै मानिस र संस्था जोडिए, त्यति नै इन्टरनेट मूल्यवान हुँदै गयो । एक फ्याक्स मेसिन त्यतिबेला मात्रै उपयोगी हुन्थ्यो, जब अरूसँग पनि फ्याक्स हुन्थ्यो; इन्टरनेटको मूल्य पनि त्यस्तै नेटवर्क प्रभावबाट बढ्दै गयो ।

ई-मेल, युसनेट, लामो दूरीको कम्प्युटिङ र फाइल ट्रान्सफर, इन्टरनेटका प्रारम्भिक चार प्रमुख उपयोग यही थिए । ई-मेलले कागजी पत्रलाई लगभग पुरानो बनायो । युसनेटले (USENET) छलफल समूह, बहस र समाचार आदानप्रदानको नयाँ संसार खोल्यो । प्रोग्रामर र वैज्ञानिकहरूले टाढाका शक्तिशाली कम्प्युटरहरू प्रयोग गर्न पाए । फाइल ट्रान्सफरमार्फत पुस्तक, सफ्टवेयर, पाठ्यसामाग्री र डाटाहरू मिनेटमै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुग्न थाले ।

युसनेटको त आफ्नै संसार बन्यो. कहिले कम्प्युटरबारे बहस, कहिले साहित्य, कहिले विज्ञान, कहिले ठट्टा । करिब दुई हजारभन्दा बढी नयाँ समूहहरू अस्तित्वमा थिए र दिनहुँ लाखौं शब्दको संवाद चल्थ्यो । त्यतिबेला इन्टरनेट केवल प्रविधिको जालो थिएन; यो मानिसहरूको सोच, रुचि, विवाद र सहकार्यको खुला मैदान थियो ।

त्यसबीच आर्ची, गोफर र डब्ल्यूएआईएस जस्ता उपकरणले सूचना खोज र फाइल सूचीकृत गर्ने काम सजिलो बनाइरहेका थिए । इन्टरनेट क्रमशः विश्वविद्यालय, पुस्तकालय, कार्यालय र घर घरमा पस्न थाल्यो । निजी डेस्कटप कम्प्युटरसमेत नेटवर्कको नोड बन्न थाले । कुनै समय विशाल अनुसन्धान प्रयोगशालामा मात्रै सीमित रहेको प्रणाली अब जनजीवनको अभिन्न अंग बन्ने बाटोमा थियो ।

सन् १९९० को दशकतिर इन्टरनेटको विस्तार असाध्यै तीव्र भयो । यो मोबाइल फोन र फ्याक्सभन्दा छिटो फैलिन थाल्यो । नेटवर्क साक्षरता सामान्य शिक्षाको हिस्सा बन्दै गयो । सरकारहरू, व्यवसायहरू र विद्यालयहरू सबैले यसलाई प्रयोग गर्न थाले । अमेरिकी सरकारले एनआरएन वा नेसनल रिसर्च एण्ड एजुकेसन नेटवर्कलाई अझै छिटो र शक्तिशाली बनाउन अर्बौं डलरको योजना अघि बढायो ।

तर इन्टरनेटको भविष्य सुरुको योजनाभन्दा धेरै फरक देखिन्थ्यो । र्यान्डले कल्पना गरेको आणविकपछिको कठोर कमाण्ड नेटवर्कबाट यो अब खुला, स्वचालित, बहुआयामिक र विश्वव्यापी प्रणालीमा बदलिसकेको थियो । जहाँ कुनै एक केन्द्र थिएन, त्यहाँ अनगिन्ती केन्द्रहरू थिए । जहाँ नियन्त्रण सोचिएको थियो, त्यहाँ सहभागिता जन्मियो । जहाँ सुरक्षाको भय थियो, त्यहाँ सञ्चारको स्वतन्त्रता फैलियो ।

आज इन्टरनेट केवल सूचना आदानप्रदानको माध्यम मात्र होइन, शिक्षा, व्यापार, अनुसन्धान, मनोरञ्जन र लोकतान्त्रिक संवादको मूल आधार बनिसकेको छ । यसको प्रारम्भिक कथा भने युद्धको डरबाट जन्मिएको हो तर त्यसले अन्ततः मानव सभ्यताको सबैभन्दा खुला र गतिशील सञ्चार संरचना जन्मायो । यही हो इन्टरनेटको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना र सबैभन्दा सुन्दर उपलब्धि ।