काठमाडौं । तपाईं वेब ब्राउजरमा ‘example.com’ टाइप गरेर इन्टर गर्नुहुन्छ । पलभरमै पृष्ठ खुल्छ । तर यति सानो क्षणमा पर्दा पछाडि एउटा अद्भुत अनुवादको खेल चलिरहेको हुन्छ; तपाईंले बुझ्ने नामलाई मेसिनले बुझ्ने नम्बरमा बदल्ने प्रक्रिया । यो जादु होइन, डोमेन नेम सिस्टम (Domain Name System) अर्थात् डीएनएस (DNS) हो । यसलाई इन्टरनेटको ‘फोनबुक’ भन्न सकिन्छ, जसरी फोनबुकमा मानिसको नाम खोजेर नम्बर पाइन्छ, डीएनएसले मानिसले पढ्न मिल्ने डोमेन नेमलाई मेसिनले बुझ्ने आईपी ठेगानामा रूपान्तरण गर्छ ।

इन्टरनेटसँग जोडिएको हरेक यन्त्रको एउटा अद्वितीय आईपी (Internet Protocol) ठेगाना हुन्छ, o जस्तै १९२.१६८.१.१ वा नयाँ संस्करणको २४००:cb00:2048:1::c629:d7a2। मानिसले यी नम्बर सम्झन सक्नु सम्भव छैन । त्यसैले डीएनएसले यी जटिल नम्बरलाई बुझ्न सहज नाममा ढाल्छ, र नामबाट नम्बरतिरको पुल बनाइदिन्छ । यो लेखमा हामी डीएनएसले कसरी ‘नामबाट नम्बर’ को कथा रच्छ, त्यसको शृङ्खलाबद्ध र विस्तृत व्याख्या गर्नेछौं ।

ब्राउजरभित्रको पहिलो पाइला : रिकर्सिभ समाधानकर्ता

तपाईंले ‘example.com’ लेखेपछि ब्राउजरले पहिलो प्रश्न पठाउँछ एउटा विशेष सर्भरलाई, जसलाई डीएनएस रिकर्सिभ रिजोल्भर (recursive resolver) भनिन्छ । यो रिजोल्भरलाई पुस्तकालयको एउटा लाइब्रेरियनसँग तुलना गर्न सकिन्छ; तपाईंले कुनै किताब माग्नुभयो, अब लाइब्रेरियन त्यो किताब कहाँ छ भनेर पत्ता लगाउन विभिन्न र्याक र सूची हेर्छन् । रिजोल्भरले तपाईंको अनुरोध बुझ्छ र आवश्यक जवाफ नपाउञ्जेल आफैँले अरू सर्भरहरूलाई सोधिरहन्छ । सामान्यतया यो काम प्रयोगकर्ताले थाहै नपाइने गरी पर्दा पछाडि हुन्छ ।

रुट, टीएलडी र अथोरिटेटिभ नेमसर्भर

जब रिकर्सिभ रिजोल्भरले आफ्नो क्यास (स्थानीय भण्डार) मा जवाफ भेट्दैन, तब उसले इन्टरनेटको सबैभन्दा माथिल्लो तहमा रहेको रुट नेमसर्भर (root nameserver) लाई प्रश्न गर्छ । रुट सर्भर भनेको पुस्तकालयको मुख्य सूची जस्तै हो, जसले कुन विधाका किताब कुन र्याकमा छन् भनेर देखाउँछ । यसले ‘.com’, ‘.org’, ‘.net’ जस्ता टप लेभल डोमेन (TLD) का लागि जिम्मेवार सर्भरको ठेगाना रिजोल्भरलाई फर्काउँछ ।

अब रिजोल्भरले प्राप्त ठेगानामा गएर टीएलडी नेमसर्भर (TLD nameserver) लाई प्रश्न गर्छ; उदाहरणका लागि ‘.com’ को सर्भर । यो सर्भर पुस्तकालयको कुनै एउटा विशेष र्याक बराबर हो, जहाँ कुनै एक डोमेनको बारेमा थप जानकारी हुन्छ । टीएलडी सर्भरले ‘example.com’ को अथोरिटेटिभ नेमसर्भर (authoritative nameserver) को ठेगाना बताइदिन्छ ।

अथोरिटेटिभ नेमसर्भर भनेको त्यो अन्तिम सर्भर हो, जसले ‘example.com’ को आईपी ठेगानाको वास्तविक अभिलेख राखेको हुन्छ । यसलाई र्याकमा राखिएको शब्दकोश मान्न सकिन्छ- जहाँ नामको ठीक विपरीत त्यसको ‘अर्थ’ अर्थात् आईपी ठेगाना लेखिएको हुन्छ । रिजोल्भरले अथोरिटेटिभ सर्भरलाई सोध्छ, र उसले सही आईपी ठेगाना जवाफ पठाउँछ । यो सर्भर नै डोमेनको सत्यको अन्तिम स्रोत हो ।

एउटा पूर्ण डीएनएस लुकअपको आठ चरण

जब कतै पनि क्यास भएको जानकारी हुँदैन, तब डीएनएस समाधान निम्न आठ चरणमा पूरा हुन्छ :

१. प्रयोगकर्ताले ब्राउजरमा ‘example.com’ टाइप गर्छ । प्रश्न इन्टरनेट हुँदै डीएनएस रिकर्सिभ रिजोल्भरमा पुग्छ ।

२. रिजोल्भरले रुट नेमसर्भरलाई सोध्छ ।

३. रुट सर्भरले ‘.com’ टीएलडी सर्भरको ठेगाना जवाफ दिन्छ ।

४. रिजोल्भरले ‘.com’ टीएलडी सर्भरलाई अनुरोध गर्छ ।

५. टीएलडी सर्भरले ‘example.com’ को अथोरिटेटिभ नेमसर्भरको आईपी ठेगाना बताउँछ ।

६. रिजोल्भरले अथोरिटेटिभ नेमसर्भरलाई प्रश्न पठाउँछ ।

७. अथोरिटेटिभ सर्भरले ‘example.com’ को आईपी ठेगाना रिजोल्भरलाई फर्काउँछ ।

८. रिजोल्भरले त्यो आईपी ठेगाना ब्राउजरलाई दिन्छ ।

त्यसपछि मात्र ब्राउजरले प्राप्त आईपी ठेगानामा एचटीटीपी (HTTP) अनुरोध पठाएर वेबपेज मगाउँछ र स्क्रिनमा देखाउँछ । यी आठ चरणको अनुवाद यात्राले ‘नाम’ लाई ‘नम्बर’मा बदल्छ ।

रिकर्सिभ र अथोरिटेटिभ : कहाँ के फरक ?

डीएनएस संरचनामा दुई मुख्य खेलाडी हुन्छन्, रिकर्सिभ रिजोल्भर र अथोरिटेटिभ नेमसर्भर । रिकर्सिभ रिजोल्भर सुरुको बिन्दुमा बसेर ग्राहकका तर्फबाट एकपछि अर्को प्रश्न गर्दै अन्तिम जवाफ खोज्छ ।

यो कुनै पनि डोमेनको अभिलेख आफैँसँग राख्दैन, तर मागेर ल्याउँछ । अथोरिटेटिभ नेमसर्भर भने अन्तिम बिन्दुमा बसेर वास्तविक डीएनएस अभिलेख (जस्तै ए रेकर्ड, सीनेम रेकर्ड) आफूसँग सुरक्षित राख्छ र बाहिरलाई सोध्नुपर्दैन । जब क्वेरी कुनै सबडोमेनको (जस्तै blog.example.com) हुन्छ, तब अथोरिटेटिभ सर्भरपछि थप एक नेमसर्भर जोडिन सक्छ, जसले सीनेम (CNAME) अभिलेख सम्हाल्छ ।

डीएनएस क्वेरीका तीन प्रकार :

हरेक डीएनएस खोजीमा तीन प्रकारका प्रश्न हुन सक्छन् :

• रिकर्सिभ क्वेरी : ग्राहकले सर्भरलाई भन्छ, “पूरा जवाफ देऊ, नभए त्रुटि देऊ।” रिजोल्भरले यही काम गर्छ ।

• इटेरेटिभ क्वेरी : सर्भरले भन्छ, “मसँग छैन, तर यो अर्को सर्भरले जान्न सक्छ ।” ग्राहक आफैँ अर्को सर्भरमा जान सक्छ । रिजोल्भरले रुट र टीएलडी सर्भरसँग यस्तै गर्छ ।

• नन-रिकर्सिभ क्वेरी : जब सर्भरसँग जवाफ पहिल्यै क्यासमा हुन्छ वा त्यो आफैँ अथोरिटेटिभ हो, तब सिधा जवाफ दिन्छ । यो सबैभन्दा छिटो प्रक्रिया हो ।

क्यासिङ : पटक-पटक सोध्नु पर्दैन

डीएनएसको गति र दक्षता क्यासिङ (caching) ले बढाउँछ । कुनै पनि सर्भर वा यन्त्रले एकपटक प्राप्त गरेको आईपी ठेगाना निश्चित समयसम्म सम्झिराख्छ यसलाई टाइम-टु-लिभ (TTL) भनिन्छ । क्यासिङ तीन तहमा हुन्छ:

१. ब्राउजर क्यास : क्रोमजस्ता आधुनिक ब्राउजरले आफैँमा केही समय डीएनएस रेकर्ड राख्छन् । तपाईंले भर्खरै खोलेको साइट फेरि खोल्दा ब्राउजरले आफ्नो क्यासबाटै आईपी निकाल्छ ।

२. अपरेटिङ सिस्टम क्यास : ब्राउजरले नपाएको खण्डमा तपाईंको कम्प्युटरको स्टब रिजोल्भरले आफ्नो स्थानीय भण्डार जाँच्छ । त्यहाँ भेटिएन भने मात्र प्रश्न बाहिर इन्टरनेट सेवा प्रदायक (आईएसपी) को रिकर्सिभ रिजोल्भरमा पठाइन्छ ।

३. आईएसपी रिजोल्भर क्यास : आईएसपीको रिजोल्भरले पनि पहिले आफ्नो क्यास हेर्छ । यदि त्यहाँ ए रेकर्ड छैन तर अथोरिटेटिभ नेमसर्भरको एनएस रेकर्ड छ भने, उसले बीचका रुट र टीएलडी सर्भरलाई छोडेर सिधा अथोरिटेटिभ सर्भरलाई सोध्छ । यदि टीएलडी सर्भरको सन्दर्भ मात्र छ भने रुट सर्भर छोड्छ । यसले समय र ब्यान्डविथ बचत गर्छ ।

डीएनएस बिनाको इन्टरनेट अकल्पनीय

डीएनएसले हरेक पटक नामलाई नम्बरमा बदलेर हाम्रो डिजिटल जीवन सहज बनाइरहेको छ । यो केवल प्राविधिक प्रक्रिया मात्र होइन, इन्टरनेटको मेरुदण्ड हो । क्लाउडफ्लेयर (Cloudflare) जस्ता पूर्वाधार कम्पनीले रुट-स्तरका नेमसर्भर (जस्तै एफ-रुट) समेत सञ्चालन गरेर विश्वभरिका अर्बौं दैनिक अनुरोधलाई निर्बाध बनाइरहेका छन् ।

यसरी, तपाईंले ‘example.com’ लेखेको एक सेकेन्डको भिन्न अंशभित्रै, नामबाट नम्बरसम्मको एक रोमाञ्चक यात्रा पूरा हुन्छ, र इन्टरनेटका पानाहरू तपाईंको स्क्रिनमा उपस्थित हुन्छन् ।