काठमाडौं । कसैलाई आफ्नो घरको ठेगाना बताउनुपर्‍यो भने प्राय: सडकको नाम, टोल, चोक, पसल वा कुनै चर्चित स्थानको सहारा लिनुपर्ने अवस्था अझै छ । धेरै ठाउँमा घर नम्बर व्यवस्थित छैनन्, एउटै नाम भएका स्थान पनि भेटिन्छन् । यस्तो अवस्थामा सामान डेलिभरीदेखि सरकारी सेवा, आपतकालीन उद्धार र दैनिक आवतजावतसम्म प्रभावित हुने गरेको छ ।

यही सामान्यजस्तो देखिने तर गहिरो सामाजिक समस्यालाई प्रविधिमार्फत सम्बोधन गर्ने प्रयास हो- ‘कताहो’ । Addressgraph Nepal Pvt. Ltd. ले विकास गरेको यो डिजिटल ठेगाना प्रणालीले नेपालका घर, व्यवसाय तथा विभिन्न स्थानलाई छुट्टै डिजिटल पहिचान दिने अवधारणामा काम गरिरहेको छ ।

यसको उद्देश्य केवल ‘कुन ठाउँमा जाने ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिनु मात्र होइन । ठेगानालाई डिजिटल रूपमा व्यवस्थित गरेर नागरिक, व्यवसाय, सरकारी निकाय तथा आपतकालीन सेवाबीचको सम्पर्कलाई थप सहज बनाउने यसको परिकल्पना छ ।

ठेगानाको समस्याबाट जन्मिएको अवधारणा
‘कताहो’को यात्रा कुनै नयाँ प्रविधि बनाउने सोचबाट मात्र सुरु भएको होइन । नेपालमा ठेगाना पहिचानसँग जोडिएका व्यवहारिक समस्यालाई नजिकबाट नियाल्दै यसको अवधारणा विकास भएको हो ।

रामप्रसाद रिमाल र लक्ष्मणप्रसाद रिमालले विभिन्न स्थानमा ठेगाना पहिचानसम्बन्धी समस्या अनुभव गर्दै यसलाई एउटा महत्वपूर्ण सामाजिक चुनौतीका रूपमा लिए । एउटै नाम भएका ठाउँ, स्पष्ट घर नम्बरको अभाव, ल्यान्डमार्कमा निर्भर ठेगाना र दुर्गम क्षेत्रमा सही स्थान पहिचान गर्न कठिनाइले नागरिकसँगै डेलिभरी तथा आपतकालीन सेवामा समेत समस्या सिर्जना गरिरहेको उनीहरूको निष्कर्ष थियो ।

यसैलाई प्रविधिबाट समाधान गर्ने उद्देश्यले Addressgraph Nepal Pvt. Ltd. को स्थापना १७ अक्टोबर २०२२ मा भयो । कम्पनीले सुरुवाती चरणमा मोबाइल एपमा आधारित डिजिटल ठेगाना प्रणाली विकास गर्न थाल्यो । अनुसन्धान, परीक्षण र फिल्ड अनुभवका आधारमा प्रणालीलाई परिष्कृत गर्दै अहिलेको ‘कताहो’ अवधारणा विकास गरिएको हो ।

कम्पनीको नेतृत्वमा रामप्रसाद रिमाल, लक्ष्मणप्रसाद रिमाल, भरत रिमाल र बैकुण्ठ रिमाल छन् । रामप्रसाद र लक्ष्मण सह-संस्थापक हुन् भने भरत निर्देशक र बैकुण्ठ निर्देशक तथा प्रमुख प्राविधिक अधिकृतका रूपमा संलग्न छन् ।

३.५ मिटर × २.८ मिटरको ग्रिडमा स्थान पहिचान
‘कताहो’को प्रविधिको आधार ग्रिडमा आधारित डिजिटल ठेगाना प्रणाली हो । कम्पनीका अनुसार नेपाललाई ३.५ मिटर × २.८ मिटर आकारका १६ अर्बभन्दा बढी सूक्ष्म ग्रिडमा विभाजन गरिएको छ ।

प्रत्येक ग्रिडलाई छुट्टै कोड दिइने भएकाले कुनै निश्चित स्थानलाई डिजिटल रूपमा पहिचान गर्न सकिने अवधारणा यसमा प्रयोग गरिएको छ । यसले सडकको नाम अस्पष्ट भएको, घर नम्बर नभएको वा एउटै नाम भएका स्थानमा अन्योल हुने अवस्थालाई कम गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

प्रयोगकर्ताले आफ्नो स्थानको डिजिटल पहिचान सम्झन, उच्चारण गर्न र अरूलाई पठाउन सक्ने गरी प्रणाली विकास गरिएको कम्पनीको भनाइ छ । यसरी हेर्दा ‘कताहो’ले ठेगानालाई परम्परागत वर्णनात्मक शैलीबाट डिजिटल कोडमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरिरहेको देखिन्छ ।

इन्टरनेट नभए पनि काम गर्ने प्रयास
नेपालजस्तो भौगोलिक रूपमा विविध मुलुकमा डिजिटल सेवाको अर्को चुनौती इन्टरनेटको पहुँच हो । विशेष गरी ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा कमजोर इन्टरनेटका कारण अनलाइनमा आधारित सेवा प्रयोग गर्न कठिन हुन सक्छ । त्यसलाई ध्यानमा राख्दै ‘कताहो’मा अफलाइन प्रयोगको सुविधा समावेश गरिएको कम्पनीले जनाएको छ ।

अफलाइन नक्सा तथा भौतिक घर नम्बर प्लेटजस्ता माध्यमबाट इन्टरनेट कमजोर भएका क्षेत्रलाई समेत प्रणालीसँग जोड्ने अवधारणा अघि सारिएको छ । यसले डिजिटल ठेगाना प्रणालीलाई शहरमा मात्र सीमित नराखी ग्रामीण समुदायसम्म विस्तार गर्ने सम्भावना देखाउँछ ।

आपतकालीन उद्धारमा ठेगानाको अर्को अर्थ
ठेगाना स्पष्ट हुनुको महत्व सामान पुर्‍याउने वा मानिस भेट्ने विषयमा मात्र सीमित छैन । आपतकालीन अवस्थामा सही स्थान समयमै पहिचान गर्न नसक्दा उद्धारमा ढिलाइ हुन सक्छ ।

भूकम्प, आगलागी, बाढी वा पहिरोजस्ता विपद्का समयमा घटनास्थलको सटीक स्थान पहिचान गर्न सके उद्धार तथा राहत टोलीलाई परिचालन गर्न सहज हुन्छ । यही पक्षलाई ध्यानमा राख्दै ‘कताहो’लाई आपतकालीन सेवा र विपद् व्यवस्थापन प्रणालीसँग जोड्ने सम्भावनामा पनि काम भइरहेको छ ।

कम्पनीले Emergency Response Center जस्ता प्रणालीसँग एकीकरणमार्फत स्थानीय सरकार तथा उद्धार टोलीलाई घटनास्थलसम्म छिटो पुग्न सहयोग गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यद्यपि यस्तो प्रणालीको वास्तविक प्रभावकारिता भने सम्बन्धित सरकारी निकाय, स्थानीय तह र आपतकालीन सेवासँगको एकीकरण तथा व्यवहारिक प्रयोगमा निर्भर हुनेछ ।

ठेगानाबाट नागरिक सहभागितातर्फ
‘कताहो’को अवधारणा ठेगाना पहिचानमै रोकिँदैन । Addressgraph Nepal ले भविष्यमा यसलाई नागरिकले आफ्नो समुदायका समस्या सम्बन्धित निकायसम्म पुर्‍याउन सक्ने डिजिटल माध्यमका रूपमा समेत विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।

सडक बिग्रिएको, खानेपानीको समस्या भएको, विद्युत् सेवा अवरुद्ध भएको वा सार्वजनिक सेवामा ढिलाइ भएको अवस्थामा नागरिकले समस्या रिपोर्ट गर्न सक्ने प्रणाली विकास गर्ने अवधारणा अघि सारिएको छ । यसले नागरिक, स्थानीय सरकार र सार्वजनिक सेवाबीचको डिजिटल सम्पर्कलाई थप व्यवस्थित बनाउन सक्ने सम्भावना राख्छ ।

डेलिभरीदेखि स्मार्ट सिटीसम्मको सम्भावना
डिजिटल ठेगाना प्रणालीको प्रयोगको दायरा व्यापक हुन सक्छ । अहिले सामान्यतया ठेगाना आवश्यक पर्ने डेलिभरी सेवासँगै सरकारी सेवा, पर्यटन, यातायात व्यवस्थापन, आपतकालीन प्रतिक्रिया तथा स्मार्ट सिटीका विभिन्न डिजिटल प्रणालीमा समेत यस्तो प्रविधि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

Addressgraph Nepal को दीर्घकालीन सोच भने नेपालमा विकास गरिएको प्रविधिलाई नेपालबाहिर पनि विस्तार गर्ने हो । विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा व्यवस्थित ठेगाना प्रणालीको अभाव रहेकाले नेपालमा पहिचान गरिएको समस्या अन्य देशका समुदायका लागि पनि सान्दर्भिक हुन सक्ने कम्पनीको विश्वास छ ।

त्यसैले ‘कताहो’को लक्ष्य एउटा मोबाइल एप वा डिजिटल म्यापिङ सेवामा सीमित नभई भविष्यमा डिजिटल सार्वजनिक पूर्वाधारको हिस्सा बन्नेतर्फ उन्मुख देखिन्छ ।

राष्ट्रियदेखि अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानसम्म
नवप्रवर्तन तथा सामाजिक प्रभावसँग सम्बन्धित क्षेत्रमा Addressgraph Nepal ले विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान समेत प्राप्त गरेको जनाएको छ । कम्पनीका अनुसार यसले World Summit Awards (WSA), भारतबाट पहिचान पाएको छ । 

त्यस्तै, ताइवानमा आयोजित APICTA Awards मा दुई विधामा Runner-up भएको र नेपालमा Social Innovations ICT Award 2025 प्राप्त गरेको छ । यी सम्मानले प्रविधिको माध्यमबाट सामाजिक समस्या समाधान गर्ने प्रयासलाई राष्ट्रिय सीमाभन्दा बाहिर पनि प्रस्तुत गर्ने अवसर दिएको कम्पनीको भनाइ छ ।

नेपालमा एउटा सामान्य प्रश्न: ‘ठेगाना कहाँ हो ?’ को डिजिटल उत्तर खोज्ने प्रयासबाट सुरु भएको ‘कताहो’को यात्रा अहिले व्यापक अवधारणातर्फ अघि बढेको छ । प्रत्येक घर र स्थानलाई डिजिटल पहिचान, प्रत्येक नागरिकलाई आफ्नो समस्या राख्ने आवाज र प्रत्येक समुदायलाई प्रभावकारी सेवासँग जोड्ने यसको सोचले ‘डिजिटल नेपाल’ निर्माणको यात्रामा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको छ ।