काठमाडौं । नेपालमा प्रविधि क्षेत्र तीव्र गतिमा विस्तार हुँदै गएको छ । पछिल्ला केही वर्षयता मोबाइल इन्टरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डिजिटल भुक्तानी प्रणाली तथा स्टार्टअप संस्कृतिको विकासले देशको आर्थिक तथा सामाजिक क्षेत्रमा उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याएको छ ।

प्रविधिले मानव जीवनलाई सहज, छिटो र प्रभावकारी बनाएको छ । दैनिक कामकाजदेखि शिक्षा, स्वास्थ्य, बैंकिङ तथा व्यवसायसम्मका क्षेत्रहरू प्रविधिको प्रयोगबाट लाभान्वित भइरहेका छन् । तर यसको प्रयोग बढ्दै जाँदा दुरुपयोगका घटनाहरू पनि बढ्न थालेका छन्, जसले समाजमा विभिन्न चुनौतीहरू सिर्जना गरिरहेका छन् ।

सामाजिक सञ्जालको गलत प्रयोग बढ्दो

प्रविधिको दुरुपयोगमध्ये सामाजिक सञ्जालको गलत प्रयोग प्रमुख समस्याका रूपमा देखिएको छ । फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम लगायतका प्लेटफर्ममार्फत झुटा सूचना फैलाउने, अफवाह सिर्जना गर्ने तथा साइबर बुलिङ गर्ने घटनाहरू बढिरहेका छन् ।

यस्ता गतिविधिले विशेष गरी किशोर किशोरी तथा युवाहरूमा मानसिक तनाव, भ्रम र नकारात्मक सोचको विकास गराउन सक्ने विज्ञहरू बताउँछन् ।

अनलाइन ठगीको जोखिम

नेपालमा साइबर अपराधका घटनाहरू पनि बढ्दै गएका छन् । ह्याकरहरूले बैंक खाता, डिजिटल वालेट तथा अन्य वित्तीय सेवासम्बन्धी गोप्य जानकारी चोरी गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् ।

हालै नेपाल टेलिकमले आफ्नो एसएमएस सेवाको दुरुपयोग गरी कनेक्ट आइपिएस, बैंक तथा विभिन्न डिजिटल भुक्तानी सेवाको नाममा भ्रामक सन्देश पठाइरहेको जानकारी दिँदै नागरिकलाई सतर्क रहन आग्रह गरेको थियो ।

विशेष गरी ओटीपी (One-Time Password), बैंक विवरण तथा व्यक्तिगत जानकारी माग्ने सन्देशप्रति सावधान रहन साइबर सुरक्षा विज्ञहरूले सुझाव दिएका छन् ।

स्वास्थ्यमा पनि असर

प्रविधिको अत्यधिक प्रयोगले शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यमा समेत प्रभाव पार्न थालेको छ । लामो समय मोबाइल, कम्प्युटर वा अन्य डिजिटल उपकरण प्रयोग गर्दा आँखाको समस्या, निद्रामा गडबडी, तनाव तथा शारीरिक निष्क्रियता बढ्न सक्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।

विशेष गरी बालबालिका र युवाहरूमा स्क्रिन टाइम बढ्दै जाँदा स्वास्थ्यसम्बन्धी जोखिमहरू पनि बढिरहेका छन् ।

शिक्षा क्षेत्रमा चुनौती

प्रविधिले शिक्षामा नयाँ अवसर सिर्जना गरेपनि यसको गलत प्रयोगले नकारात्मक असर पनि देखिन थालेको छ । अनलाइन अध्ययनका लागि उपलब्ध उपकरणहरू मनोरञ्जनका माध्यममा सीमित हुँदा धेरै विद्यार्थी अध्ययनभन्दा सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन खेलमा बढी समय बिताउने गरेको पाइन्छ ।

यसले अध्ययनमा एकाग्रता घट्ने, सिकाइमा कमजोरी आउने तथा शैक्षिक उपलब्धिमा असर पर्ने विज्ञहरूको भनाइ छ ।

जिम्मेवार प्रयोग नै समाधान

विज्ञहरूका अनुसार प्रविधि आफैंमा समस्या होइन, यसको गलत प्रयोगले समस्या निम्त्याउँछ । त्यसैले प्रविधिलाई जिम्मेवार, सुरक्षित र सन्तुलित रूपमा प्रयोग गर्न आवश्यक छ ।

प्रविधिको दुरुपयोगबाट बच्न अपनाउनुपर्ने उपाय

• प्रविधिको सुरक्षित र जिम्मेवार प्रयोगबारे जनचेतना बढाउने ।
• बलियो पासवर्ड तथा दुई-स्तरीय प्रमाणीकरण (Two-Factor Authentication) प्रयोग गर्ने ।
• व्यक्तिगत तथा वित्तीय जानकारी अनलाइनमा अनावश्यक रूपमा साझा नगर्ने ।
• सामाजिक सञ्जालमा बिताउने समय सीमित गर्ने ।
• कुनै पनि सूचना साझा गर्नुअघि तथ्य जाँच गर्ने ।
• अभिभावकले बालबालिकाको अनलाइन गतिविधिमा उचित निगरानी राख्ने ।
• सिकाइ तथा उत्पादनशील कार्यका लागि प्रविधिको उपयोग बढाउने ।
• विश्वसनीय वेबसाइट र मोबाइल एप मात्र प्रयोग गर्ने ।
• बैंक तथा डिजिटल खाताको सुरक्षा नियमित रूपमा जाँच गर्ने ।
• साइबर सुरक्षासम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रम विस्तार गर्ने ।
• परिवार तथा साथीभाइसँग प्रत्यक्ष संवाद र सामाजिक सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिने ।

प्रविधि आधुनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनिसकेको छ । यसको सही उपयोगले विकास र समृद्धिको ढोका खोल्न सक्छ भने गलत प्रयोगले व्यक्तिगत, सामाजिक र आर्थिक जोखिम बढाउन सक्छ । त्यसैले डिजिटल युगमा प्रविधिको प्रयोगसँगै जिम्मेवारी र सचेतनाको विकास पनि उत्तिकै आवश्यक देखिन्छ ।