काठमाडौं । आजको समयमा स्मार्ट होम टेक्नोलोजी तीव्र रूपमा हरेक घरको हिस्सा बन्दै गएको छ। इन्टरनेट र आइओटी (इन्टरनेट अफ थिङ्ग्स) को विस्तारसँगै मानिसहरू आफ्नो घरलाई अझ सुरक्षित, आरामदायक र अटोमेटेड बनाउन विभिन्न स्मार्ट डिभाइसहरू अपनाइरहेका छन् । भिडियो डोरबेलदेखि स्मार्ट लक, स्मार्ट स्पिकर, स्मार्ट लाइट, स्मार्ट प्लग र सीसीटीभी क्यामेरासम्मका उपकरणहरूले दैनिक जीवनलाई सहज बनाइरहेका छन् ।

तर यी प्रविधिहरूले सुविधा मात्र होइन, नयाँ जोखिम पनि लिएर आएका छन् । यदि यस्ता डिभाइसहरूलाई सही तरिकाले कन्फिगर, अपडेट र सुरक्षित गरिएन भने ह्याकरहरूले तपाईंको घरको नेटवर्कमा प्रवेश गर्न, निजी जानकारी चोर्न वा घरभित्रको गतिविधि अनुगमन गर्न समेत सक्छन् । त्यसैले स्मार्ट होमको प्रयोग गर्दा सुविधा मात्र होइन, सुरक्षा र गोपनीयतालाई पनि उत्तिकै प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।

भिडियो डोरबेल: पहिलो सुरक्षा तह

भिडियो डोरबेल आजकल धेरै घरहरूको पहिलो सुरक्षा तह बनेको छ । यसले ढोकामा आउने व्यक्तिको लाइभ भिडियो देखाउनुका साथै टाढैबाट कुराकानी गर्ने सुविधा पनि दिन्छ । तर यस्ता डिभाइसहरू निरन्तर भिडियो रेकर्ड गर्ने भएकाले गोपनीयताको विषयमा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ ।

यदि यसको पहुँच गलत व्यक्तिको हातमा पुग्यो भने उसले घरभित्र र वरपरको गतिविधि ट्र्याक गर्न सक्छ । त्यसैले डोरबेलको पासवर्ड बलियो र युनिक राख्नु, टू-फ्याक्टर अथेन्टिकेशन सक्रिय गर्नु र फर्मवेयर नियमित अपडेट गर्नु आवश्यक हुन्छ । क्यामेराको एङ्गल पनि यति मात्र राख्नुपर्छ कि त्यसले घरको प्रवेशद्वार मात्र कभर गरोस्, छिमेकीको घर वा सार्वजनिक क्षेत्र होइन । सम्भव भएसम्म नोटिफिकेशन र रेकर्डिङ सीमित राख्नु तथा क्लाउड स्टोरेजको सट्टा सुरक्षित लोकल स्टोरेज रोज्नु अझ राम्रो हुन्छ ।

स्मार्ट लक: डिजिटल सुरक्षा, तर सावधानीसहित

स्मार्ट लकले घरको भौतिक सुरक्षालाई डिजिटल सुविधासँग जोड्छ । यसले चाबी बिनै ढोका खोल्ने सुविधा दिन्छ, तर यदि यो ह्याक भयो भने जोखिम पनि त्यत्तिकै ठूलो हुन्छ । यसको प्रयोग गर्दा बलियो इन्क्रिप्सन भएको डिभाइस छान्नु, एपमार्फत एक्सेस दिनुमा सावधानी अपनाउनु र केवल विश्वासिलो व्यक्तिलाई मात्र अनुमति दिनु आवश्यक हुन्छ ।

गेस्ट एक्सेसको सुविधा भए त्यसलाई अस्थायी रूपमा प्रयोग गरेर तुरुन्त हटाउनु राम्रो हुन्छ । समय–समयमा पासकोड परिवर्तन गर्नुपर्छ । साथै, नेटवर्क वा ब्याट्री फेल भएको अवस्थामा घरभित्र प्रवेश गर्न सकिने गरी फिजिकल चाबी वा पिन कोडजस्ता ब्याकअप विकल्प पनि राख्नुपर्छ ।

स्मार्ट स्पिकर: आवाज सुन्ने सुविधा, गोपनीयताको चुनौती

स्मार्ट स्पिकरजस्ता डिभाइसहरूले आवाजका आधारमा काम गर्छन्, सङ्गीत बजाउने, जानकारी दिने, लाइट नियन्त्रण गर्ने लगायतका काम यसले सजिलै गर्छ । तर यस्ता डिभाइसहरू प्रायः लिसनिङ मोडमा रहने भएकाले गोपनीयता सम्बन्धी चिन्ता पनि बढ्छ ।

यसलाई सुरक्षित राख्न माइक्रोफोन म्युट फिचर आवश्यक परेको बेला प्रयोग गर्नुपर्छ, विशेष गरी निजी कुराकानी हुँदा । भ्वाइस डेटा समय–समयमा डिलिट गर्नु, एप सेटिङमा गएर कुन डेटा स्टोर भइरहेको छ भन्ने जाँच गर्नु र थर्ड-पार्टी एप्स इन्स्टल गर्दा सावधानी अपनाउनु पनि महत्वपूर्ण छ । यस्ता डिभाइसलाई बेडरुम वा अफिसजस्ता संवेदनशील ठाउँभन्दा लिभिङ रुमजस्ता साझा स्थानमा राख्नु उपयुक्त हुन्छ ।

स्मार्ट लाइट बल्ब: सानो डिभाइस, तर ठूलो जोखिम

स्मार्ट लाइट बल्ब सामान्य बल्बजस्तै देखिए पनि यी पनि तपाईंको नेटवर्कको हिस्सा हुन् । यदि यिनको सुरक्षा कमजोर भयो भने, यिनले ह्याकरका लागि प्रवेशद्वारको काम गर्न सक्छन् ।

यसलाई सुरक्षित राख्न डिफल्ट पासवर्ड तुरुन्त परिवर्तन गर्नु, बलियो पासवर्ड राख्नु र मुख्य वाइफाइको सट्टा छुट्टै आइओटी वा गेस्ट नेटवर्कमा कनेक्ट गर्नु बढी सुरक्षित हुन्छ । एप केवल आधिकारिक स्रोतबाट डाउनलोड गर्नुपर्छ र नियमित अपडेट जाँच गरिरहनुपर्छ । आवश्यकता नभएको बेला यी डिभाइसहरू बन्द वा डिस्कनेक्ट गर्नु पनि राम्रो अभ्यास हो ।

स्मार्ट प्लग: सुविधा र नियन्त्रण दुवै

स्मार्ट प्लगले कुनै पनि इलेक्ट्रोनिक डिभाइसलाई रिमोटबाट अन/अफ गर्ने सुविधा दिन्छ । बिजुली बचत र नियन्त्रणका हिसाबले यो निकै उपयोगी भएपनि, सुरक्षा कमजोर भएमा अरू कसैले पनि तपाईंका उपकरण नियन्त्रण गर्न सक्छ ।

यसबाट बच्न ब्रान्डेड र सुरक्षा प्रमाणित प्लग मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ । एप परमिशन सीमित राख्नु, केवल आवश्यक एक्सेस मात्र दिनु र सार्वजनिक वाइफाइ वा अपरिचित नेटवर्कबाट नियन्त्रण नगर्नु राम्रो हुन्छ । साथै, होम नेटवर्कको पासवर्ड बलियो राख्नु र समय समयमा परिवर्तन गर्नु आवश्यक छ ।

स्मार्ट सीसीटीभी क्यामेरा: सुरक्षा उपकरण, तर गोपनीयता संवेदनशील

सीसीटीभी क्यामेरालाई घरको सुरक्षाका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण उपकरण मानिन्छ । तर यसको सुरक्षा कमजोर भयो भने यो नै गोपनीयताका लागि सबैभन्दा ठूलो खतरा बन्न सक्छ ।

धेरै पटक कमजोर पासवर्ड वा डिफल्ट सेटिङकै कारण ह्याकरहरूले क्यामेरामा पहुँच पाएका घटनाहरू देखिएका छन् । त्यसैले डिफल्ट युजरनेम र पासवर्ड तुरुन्त परिवर्तन गर्नुपर्छ । क्यामेराको एक्सेस निजी राख्नु, केवल भरोसायोग्य डिभाइसबाट मात्र लगइन गर्नु, क्लाउड स्टोरेज प्रयोग गर्दा इन्क्रिप्सन सुनिश्चित गर्नु र सम्भव भएसम्म लोकल स्टोरेज प्रयोग गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ । घरभित्र बेडरुम वा बाथरुमजस्ता निजी ठाउँमा क्यामेरा नराख्नु नै उत्तम हुन्छ ।

स्मार्ट डिभाइसका लागि साझा सुरक्षा नियम

जुनसुकै स्मार्ट डिभाइस प्रयोग गरेपनि केही आधारभूत सुरक्षा नियम सबैमा लागू हुन्छन् । प्रत्येक डिभाइसका लागि छुट्टै र बलियो पासवर्ड राख्नु, टू-फ्याक्टर अथेन्टिकेशन सक्रिय गर्नु र राउटरको पासवर्ड समेत परिवर्तन गर्नु आवश्यक छ । वाइफाइ नेटवर्कलाई डब्ल्यूपीए ३ जस्ता आधुनिक सुरक्षा प्रोटोकलबाट सुरक्षित गर्नुपर्छ ।

त्यस्तै, सबै डिभाइसका सफ्टवेयर र फर्मवेयर समय समयमा अपडेट गरिरहनुपर्छ । यदि घरमा धेरै स्मार्ट डिभाइस छन् भने तिनलाई छुट्टै आइओटी नेटवर्कमा राख्नु अझ सुरक्षित हुन्छ । यसो गर्दा एउटा डिभाइसमा समस्या आएपनि बाँकी डिभाइसहरू सुरक्षित रहन सक्छन् ।

गोपनीयता प्रति सचेतना सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा हो

स्मार्ट डिभाइसहरू केवल सुविधा दिने उपकरण मात्र होइनन्; यिनले तपाईंको डेटा पनि निरन्तर सङ्कलन गरिरहेका हुन्छन् । यो डेटाले तपाईंको बानी, लोकेशन र दैनिक गतिविधिबारे धेरै कुरा बताउन सक्छ । यदि यस्तो जानकारी गलत हातमा पुग्यो भने यसको दुरुपयोग हुन सक्छ ।

त्यसैले कुन एपलाई के अनुमति दिइएको छ, कस्तो डेटा साझा भइरहेको छ र कुन सेवा वास्तवमै आवश्यक छ भन्ने कुरा बुझ्न जरुरी छ । स्मार्ट होमको वास्तविक अर्थ प्रविधिको प्रयोग मात्र होइन, त्यसलाई सुरक्षित र जिम्मेवार रूपमा प्रयोग गर्नु पनि हो ।