काठमाडौं । सामान्यतया कुनै देशको आर्थिक अवस्था राम्रो हुँदै जाँदा जन्मदर घट्ने गर्छ । तर पछिल्ला दुई दशकमा अनुसन्धानकर्ताहरूले फरक प्रवृत्ति देखेका छन् । विश्वका विभिन्न देशमा सामाजिक र आर्थिक अवस्था फरक भएपनि २००७ पछि जन्मदर लगभग उस्तै गतिमा घट्न थालेको देखिएको छ ।

नेशनल ब्युरो अफ इकोनमिक रिसर्चको एक अध्ययनअनुसार अमेरिकामा १९८० देखि २००७ सम्म प्रजनन दर लगभग स्थिर थियो । तर २००७ पछि यसमा निरन्तर गिरावट सुरु भयो। २०२४ सम्म यो दर २२ प्रतिशत ले घटेर प्रति १,००० महिलामा ५४ जन्म मा झरेको छ ।

जहाँ आईफोनको पहुँच बढी, त्यहाँ जन्मदर बढी घट्यो

शोधकर्ताहरूले २००७ देखि २०११ बीच अमेरिकाका ती क्षेत्रहरूको अध्ययन गरे जहाँ एटी एण्ड टी नेटवर्कमार्फत आईफोन उपलब्ध थियो । उनीहरूले पत्ता लगाए कि जहाँ आईफोन को पहुँच बढी थियो, त्यहाँ १५ देखि १९ वर्ष उमेर समूहका महिलामा जन्मदर ४.५ देखि ८ प्रतिशत सम्म र २० देखि २४ वर्ष उमेर समूहमा ३.२ देखि ६.६ प्रतिशतसम्म घट्यो ।

अध्ययनअनुसार २००७–२०११ का बीच १५ देखि ४४ वर्ष उमेरका महिलामा जन्मदरमा आएको कुल गिरावटको ३३ देखि ५२ प्रतिशत हिस्सा आईफोन को प्रभावसँग जोडिन सक्छ ।

आखिर किन घट्दै छ जन्मदर ?

अनुसन्धानकर्ताहरूको मान्यता छ कि स्मार्टफोनको बढ्दो प्रयोगले मानिसहरूको सामाजिक व्यवहार परिवर्तन गरिदिएको छ । मानिसहरू साथीभाइ र चिनेजानेकासँग प्रत्यक्ष भेटघाट कम गर्न थालेका छन् । त्यससँगै यौन गतिविधिमा पनि कमी देखिएको छ ।

अध्ययनमा यो पनि भनिएको छ कि अनलाइन अश्लील सामग्रीको बढ्दो खपत र डिजिटल मनोरञ्जनले मानिसहरूको जीवनशैलीमा असर पारेको छ । त्यस्तै, स्मार्टफोनले युवाहरूलाई गर्भनिरोधक उपाय र गर्भपातसम्बन्धी जानकारीमा सजिलो पहुँच पनि दिएको छ ।

केवल अमेरिका मात्र होइन, विश्वभर देखियो असर

सिनसिनाटी युनिभर्सिटी का अर्थशास्त्रीहरूले १२८ देश मा गरेको अर्को अध्ययनमा पनि यस्तै नतिजा देखिएको छ । शोधकर्ताहरूले पत्ता लगाए कि अलग-अलग स्वास्थ्य प्रणाली, धर्म, कानुन र आर्थिक अवस्थाका देशहरूमा पनि स्मार्टफोन व्यापक भएपछि किशोर जन्मदरमा तीव्र गिरावट आएको छ ।

इरान, चिली, मेक्सिको, टर्की र कोस्टा रिकाजस्ता देशमा यो प्रवृत्ति स्पष्ट देखियो ।

बढ्यो स्क्रिन टाइम, घट्यो सामाजिक अन्तरक्रिया

अध्ययनअनुसार २००३ मा मानिसहरूले प्रतिदिन औसत ६८ मिनेट आमनेसामने संवाद र सामाजिक भेटघाटमा बिताउँथे । २०१९ सम्म यो घटेर ३८ मिनेट रह्यो । अर्थात् ४४ प्रतिशतको गिरावट ।

अर्कोतर्फ, कम्प्युटर र डिजिटल डिभाइसमा बिताइने समय २२ मिनेट बाट बढेर ९६ मिनेट प्रतिदिन पुग्यो । यो ३३६ प्रतिशतको वृद्धि हो ।

विश्वभर चिन्ताको विषय बन्दै घट्दो जन्मदर

अनुसन्धानकर्ताहरूले स्पष्ट पारेका छन् कि आईफोन वा स्मार्टफोन मात्र जन्मदर घट्नुको एकमात्र कारण होइनन् । तर यो एउटा महत्वपूर्ण कारण भने हुन सक्छ ।

आज विश्वका धेरै विकसित र विकासशील देशहरूमा जन्मदर लगातार घटिरहेको छ । अमेरिकाको प्रजनन दर रेकर्ड न्यून स्तरमा पुगेको छ । क्यानडामा २०२४ मा प्रति महिला प्रजनन दर १.२५ दर्ता गरिएको छ, जुन जापान, सिंगापुर र स्पेन जस्ता देशहरूको स्तरसँग मिल्दोजुल्दो छ ।

चीनले २०१६ मा आफ्नो एक सन्तान नीति अन्त्य गर्नुपरेको थियो । त्यस्तै जापान र दक्षिण कोरियाले जन्मदर बढाउन अर्बौं डलर खर्च गरेका छन्, तर खास सफलता पाउन सकेका छैनन् ।

भारत र ब्राजिलजस्ता मध्यम आय भएका देशहरूमा पनि जन्मदर तीव्र रूपमा घटिरहेको छ, जबकि उप–सहारा अफ्रिका का केही गरिब देशहरूमा भने अहिले पनि जन्मदर तुलनात्मक रूपमा उच्च छ ।

नेपालको कुल प्रजनन दर प्रति महिला २.१ जन्ममा झरेको छ, जुन बढ्दो वैदेशिक बसाइँसराइ, ढिलो विवाह र आर्थिक दबाबका कारण भएको तीव्र गिरावट हो ।