काठमाडौं । केही वर्षअघिसम्म कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence–AI) आम मानिसका लागि विज्ञान कथाको विषयजस्तै थियो । तर आज अवस्था फेरिएको छ । एआईले केवल प्रविधिको स्वरूप मात्र बदलिरहेको छैन, रोजगार बजार, व्यवसाय सञ्चालन, निर्णय प्रक्रिया र दैनिक जीवनलाई समेत पुन:परिभाषित गरिरहेको छ ।

विश्वभरका कम्पनीहरूले एआई, डेटा एनालिटिक्स, साइबर सुरक्षा र डिजिटल ट्रान्सफर्मेसनका क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति खोजिरहेका छन् । नेपाल पनि यस परिवर्तनबाट अलग छैन । पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली आईटी उद्योगले उल्लेखनीय विस्तार गरिरहेको छ भने एआई तथा डेटा आधारित सीप भएका जनशक्तिको माग निरन्तर बढ्दो छ ।

यही परिवर्तित परिवेशलाई अवसरका रूपमा हेर्दै काठमाडौंको मइतीदेवीमा रहेको सनवे कलेजले आफूलाई परम्परागत आईटी शिक्षाभन्दा फरक पहिचानसहित स्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेको छ । कलेजको नारामै लेखिएको छ, ‘Creating AI Leaders’।

यो केवल प्रचारात्मक नारा मात्र हो कि बदलिँदो युगको आवश्यकताअनुसार तयार गरिएको शैक्षिक दृष्टिकोण ? यही प्रश्नको उत्तर खोज्दा सनवे कलेजको पछिल्लो रणनीति र कार्यक्रमहरू रोचक देखिन्छन् ।

एआईको माग बढ्दै जाँदा शिक्षामा पनि परिवर्तन

सन् २०१० मा स्थापना भएको सनवे कलेजले पछिल्ला केही वर्षयता आफ्नो शैक्षिक फोकसलाई एआई, डेटा साइन्स, बिजनेस इन्टेलिजेन्स र डिजिटल प्रविधितर्फ केन्द्रित गरेको छ । कलेजका प्रिन्सिपल खुशल रेग्मीका अनुसार आजको शिक्षा केवल डिग्री प्राप्त गर्ने माध्यममा सीमित हुन सक्दैन ।

“हाम्रो मिसन नै Classroom to Boardroom हो,” उनी भन्छन्, “एकेडेमिया र उद्योगबीचको दूरी कम गरेर विद्यार्थीलाई रोजगार बजारका लागि तयार बनाउनु नै हाम्रो प्राथमिकता हो ।”

रेग्मीका अनुसार एआई अब एउटा छुट्टै विषय मात्र होइन, लगभग सबै क्षेत्रको आधारभूत आवश्यकता बन्दै गएको छ । स्वास्थ्य, बैंकिङ, वित्त, शिक्षा, मार्केटिङ, कृषि, उत्पादन तथा सार्वजनिक प्रशासनसम्म एआईको प्रयोग विस्तार भइरहेका बेला त्यसलाई बुझ्ने र प्रयोग गर्न सक्ने जनशक्तिको माग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ ।

एआई पढ्न चाहनेका लागि विशेष कार्यक्रम

यसैलाई ध्यानमा राख्दै कलेजले बेलायतको बर्मिङ्हाम सिटी युनिभर्सिटी (BCU) सँगको शैक्षिक साझेदारीमा BSc (Hons) Computer Science with Artificial Intelligence कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको छ । चार वर्षे यो कार्यक्रम केवल एआईको सैद्धान्तिक अध्ययनमा सीमित छैन । विद्यार्थीले कम्प्युटर साइन्सका आधारभूत विषयसँगै आधुनिक एआई प्रविधिको व्यावहारिक प्रयोग सिक्ने अवसर पाउँछन् ।
पाठ्यक्रममा समावेश विषयहरू हेर्दा त्यसको व्यापकता स्पष्ट हुन्छ: 

•    कम्प्युटर सिस्टम
•    प्रोग्रामिङ
•    डेटा स्ट्रक्चर
•    साइबर सुरक्षा
•    मसिन लर्निङ
•    न्युरल नेटवर्क
•    डीप लर्निङ
•    क्लाउड कम्प्युटिङ
•    नेचुरल ल्याङ्ग्वेज प्रोसेसिङ
•    डेटा म्यानेजमेन्ट

यी विषयहरूले विद्यार्थीलाई केवल ‘कोडर’ बनाउने होइन, जटिल समस्या समाधान गर्न सक्ने प्रविधि विशेषज्ञका रूपमा तयार पार्ने लक्ष्य राख्छन् । कलेजका अनुसार कार्यक्रमको एक महत्वपूर्ण विशेषता भनेको अन्तिम वर्षको Placement Year हो । विद्यार्थीले उद्योगमै काम गर्दै सिक्ने अवसर पाउने भएकाले स्नातक हुँदा उनीहरूसँग केवल प्रमाणपत्र मात्र होइन, व्यावहारिक अनुभव समेत हुने अपेक्षा गरिएको छ ।

आईटी र व्यवस्थापनको संगम

एआईसँगै सनवेले अर्को समसामयिक कार्यक्रम पनि अघि सारेको छ; BSc (Hons) Business Information Technology (BIT)। नेपालमा कक्षा १२ पछि धेरै विद्यार्थी अन्योलमा हुन्छन्; व्यवस्थापन पढ्ने कि सूचना प्रविधि ? सनवेको बिआईटी कार्यक्रमले यही अन्योल हटाउने प्रयास गरेको छ ।

यो कार्यक्रम सूचना प्रविधि र व्यवसाय व्यवस्थापनको संयोजनमा आधारित छ । अर्थात् विद्यार्थीले प्रविधिको ज्ञानसँगै व्यवसायिक निर्णय, रणनीति र डेटा आधारित व्यवस्थापनको सीप पनि सिक्नेछन् ।

आजको डेटा केन्द्रित अर्थतन्त्रमा कम्पनीहरूलाई केवल प्रोग्रामर मात्र होइन, डेटा बुझ्ने, व्यवसाय बुझ्ने र प्रविधिको प्रयोगमार्फत रणनीतिक निर्णय लिन सक्ने जनशक्ति आवश्यक छ । त्यसैले पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको छ; 

• बिजनेस इन्टेलिजेन्स
• डेटा विश्लेषण
• व्यवसायका लागि एआई
• डिजिटल व्यवसाय रणनीति
• प्रविधि व्यवस्थापन
• वित्तीय व्यवस्थापन
• सूचना प्रणालीहरू

कलेजको विश्वास छ कि यस कार्यक्रमका स्नातकहरूले भविष्यमा Business Intelligence Analyst, AI Business Consultant, Data and Systems Manager तथा Digital Entrepreneur जस्ता भूमिकामा करियर बनाउन सक्नेछन् ।

कक्षाकोठाभन्दा बाहिरको सिकाइ

विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रमहरूमा एउटा सामान्य आलोचना हुने गर्छ, विद्यार्थीले धेरै सिद्धान्त पढ्छन्, तर उद्योगले चाहेको व्यावहारिक सीप विकास हुँदैन । सनवेले आफूलाई यही कमजोरी समाधान गर्ने संस्थाका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजेको देखिन्छ । कलेजले ६० भन्दा बढी आईटी कम्पनीसँग सहकार्य गरेको जनाएको छ । उद्योगसँगको साझेदारीमार्फत विद्यार्थीलाई इन्टर्नसिप, मेन्टरसिप, प्रशिक्षण र वास्तविक परियोजनामा संलग्न गराइन्छ ।

यसका अतिरिक्त कलेजभित्र स्थापना गरिएको एआई इनोभेसन सेन्टर (कृत्रिम बुद्धिमत्ता नवप्रवर्तन केन्द्र), एआई ल्याब (कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोगशाला), आईओटी ल्याब (इन्टरनेट अफ थिङ्स प्रयोगशाला), स्टार्टअप इन्क्युबेसन कार्यक्रम (नवउद्यम प्रवर्द्धन कार्यक्रम) ले विद्यार्थीलाई आफ्ना अवधारणालाई प्रयोगमा उतार्ने वातावरण प्रदान गर्ने लक्ष्य राख्छ ।

आजको युगमा विश्वविद्यालय केवल ज्ञान दिने ठाउँ होइन, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलताको केन्द्र पनि बन्नुपर्ने धारणा विश्वभर बलियो हुँदै गएको छ । सनवेले पनि यही दिशामा आफूलाई उभ्याउन खोजेको देखिन्छ ।

केवल जागिर होइन, स्टार्टअप पनि

नेपालमा आईटी शिक्षा लिने अधिकांश विद्यार्थीको लक्ष्य जागिर हुन्छ । तर विश्वव्यापी प्रवृत्ति भने फरक छ । विश्वविद्यालयहरू अब उद्यमशीलता उत्पादन गर्ने केन्द्रका रूपमा विकसित भइरहेका छन् । सनवेको स्टार्टअप इन्क्युबेसन कार्यक्रमले विद्यार्थी र युवा उद्यमीलाई आफ्ना आइडियालाई व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न सहयोग गरिरहेको कलेजको दाबी छ ।

एआई, डेटा एनालिटिक्स र डिजिटल व्यवसायका क्षेत्रमा नयाँ समाधान विकास गर्न इच्छुक विद्यार्थीहरूका लागि यो प्लेटफर्म उपयोगी बन्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

एआई युगमा शिक्षाको नयाँ परिभाषा

एक दशकअघि सूचना प्रविधि शिक्षा भन्नासाथ कम्प्युटर इन्जिनियरिङ वा सफ्टवेयर डेभलपमेन्ट मात्र बुझिन्थ्यो । आज परिस्थिति पूर्ण रूपमा बदलिएको छ । अब डेटा नयाँ इन्धन बनेको छ । एआई नयाँ प्रतिस्पर्धात्मक शक्ति बनेको छ । र व्यवसाय तथा प्रविधिबीचको सम्बन्ध पहिलेभन्दा धेरै गहिरो भएको छ ।

यही कारणले विश्वभरका विश्वविद्यालयहरूले आफ्ना पाठ्यक्रम पुनर्संरचना गरिरहेका छन् । नेपालमा पनि यस्ता परिवर्तनहरू क्रमशः देखिन थालेका छन् । सनवे कलेजको पछिल्लो रणनीति हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ, कलेज केवल आईटी पढाउने संस्थाको भूमिकामा सीमित रहन चाहँदैन । उसले आफूलाई एआई, डेटा र डिजिटल व्यवसायको युगका लागि आवश्यक जनशक्ति उत्पादन गर्ने केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न खोजिरहेको छ ।

सनवे कलेजमा उपलब्ध छात्रवृत्ति

सनवे कलेजले उत्कृष्ट र प्रतिभाशाली विद्यार्थीलाई प्रोत्साहन गर्न आकर्षक छात्रवृत्ति योजनाहरू उपलब्ध गराएको छ । कलेजको एआई स्कलरसिप अवार्ड अन्तर्गत योग्य विद्यार्थीहरूले शतप्रतिशत (१०० प्रतिशत) सम्म छात्रवृत्ति प्राप्त गर्न सक्ने व्यवस्था रहेको छ । यसका लागि इच्छुक सबै विद्यार्थीले आवेदन दिनुपर्ने हुन्छ ।

त्यस्तै, बीआईटी (BIT) कार्यक्रममा भर्ना हुने पहिला ५० जना विद्यार्थीलाई भर्नाकै समयमा ५० प्रतिशत छात्रवृत्ति प्रदान गरिने व्यवस्था गरिएको छ । यी छात्रवृत्ति योजनाले सूचना प्रविधि क्षेत्रमा अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय शिक्षा सहज र पहुँचयोग्य बनाउन महत्वपूर्ण सहयोग पुर्‍याउने कलेजको विश्वास छ ।

भोलिको रोजगार बजार कस्तो हुनेछ भन्ने प्रश्नको उत्तर कसैसँग छैन । तर एउटा कुरा भने निश्चित छ, प्रविधि, डेटा र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको बुझाइ बिना भविष्यको प्रतिस्पर्धामा टिक्न झन् कठिन हुँदै जानेछ । र सम्भवतः यही वास्तविकतालाई केन्द्रमा राखेर सनवे कलेजले आफ्नो पहिचान निर्माण गरिरहेको छ ।