काठमाडौं । आजकल कलेज र विश्वविद्यालयहरूमा जेनेरेटिभ एआई (जस्तै च्याटजीपीटी) को प्रयोग सामान्य कुरा बनेको छ । विद्यार्थीहरू आफ्नो पढाइका लागि र प्रोफेसरहरूले पढाउनका लागि यो प्रविधि व्यापक रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन् । यसले मात्र नयाँ प्रविधि मात्र होइन, हाम्रो सिक्ने र परीक्षा लिने तरिकालाई पूरै परिवर्तन गरिदिएको छ ।

क्यानाडाका २८ जना प्रोफेसर र विज्ञहरूसँग गरिएको हाम्रो अनुसन्धानले शिक्षा क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन आएको देखाएको छ । अहिले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यो छ कि जब कम्प्युटरको प्रोग्राम (एआई) मानिसझैँ सोच्न र काम गर्न सक्षम हुन्छ, तब हामीले विद्यार्थीको कुन क्षमतालाई मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ ? के हामीले उनका स्मरणशक्तिको परीक्षण गर्नुपर्ने हो, कि उनीहरूले यो प्रविधि कति राम्रोसँग प्रयोग गर्छन् ?

गत १५ वर्षका अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि पढाइमा एआई एउटा दोधारी तरवार जस्तो छ- यसको फाइदा र बेफाइदा दुवै छन् । एकातर्फ एआई मानिसजस्तै भाषा लेख्न यति निपूर्ण भइसकेको छ कि नक्कल पत्ता लगाउन गाह्रो हुन्छ र कहिले काहीं गलत जानकारी वा पूर्वाग्रह पनि फैलाउँछ; अर्कोतर्फ यो अपांग विद्यार्थी र नयाँ भाषा सिक्नेहरूका लागि अत्यन्त उपयोगी सहायक पनि बनेको छ । अहिले सबै एआई उपकरणहरूलाई पूर्णरूपमा ब्लक गर्नु सम्भव छैन, त्यसैले विद्यालयहरूले मात्र नक्कल पक्रनमा ध्यान दिनुको सट्टा नियम सुधार गर्नुपर्ने र विद्यार्थी तथा शिक्षकलाई जिम्मेवारीपूर्वक एआई प्रयोग सिकाउनु पर्ने सुझाव दिइन्छ ।

मूल्यांकनका तीन प्रमुख क्षेत्र

हाम्रो अनुसन्धानमा समावेश शिक्षकहरूका अनुसार उनीहरूको काम केवल नक्कल पक्रन मात्र होइन, ईमानदारीपूर्वक सिकाइलाई बढावा दिनु हो । उनीहरूले तीन मुख्य तरिका प्रस्ताव गरेका छन् जसबाट हामी विद्यार्थीले आफ्नो बुद्धि प्रयोग गरिरहेका छन् कि छैनन् भनी जान्न सक्छौं ।

पहिलो हो, प्रम्प्टिङ, अर्थात् एआईलाई सही निर्देशन दिनु । यो अब एउटा सीप मानिन्छ किनकि एआईबाट सही नतिजा निकाल्न विद्यार्थीले आफ्ना प्रश्नहरू स्पष्ट रूपमा राख्न र ठूलो कामलाई स-साना भागमा विभाजन गर्न सिक्नुपर्छ । तर यो केवल तब स्वीकार्य हुन्छ जब विद्यार्थीले ईमानदार भएर आफ्नो ज्ञानको आधारमा काम गरेको देखियोस्, लुकाएर होइन । दोस्रो हो, क्रिटिकल थिंकिङ । किनकि एआई कहिलेकाहीं गलत वा मनगढंत कुरा ‘साचो’ झैं प्रस्तुत गर्न सक्छ, विद्यार्थीलाई एआईका उत्तरहरूलाई अन्धो विश्वास नगरि त्रुटि र पूर्वाग्रह पहिचान गर्न सिकाउनु आवश्यक छ । भविष्यमा कार्यालयमा पनि यो सिप अत्यन्त मूल्यवान हुनेछ ।

सबसबैभन्दा बढी बहस राइटिङलाई लिएर छ । शिक्षकहरूले स्पष्ट सीमाना तोकेका छन् । नयाँ विचार जुटाउन (ब्रेनस्टोर्मिङ) एआईको प्रयोग ठीक छ, तर विचारहरूले विद्यार्थीका आफ्नै हुनुपर्छ । व्याकरण सुधार गर्न (एडिटिङ) एआई प्रयोग तब ठीक छ जब विद्यार्थीले मूल लेख आफ्नै प्रयासले लेखेको हो । तर एआईबाट पूरा लेख वा ड्राफ्ट (ड्राफ्टिङ) बनाइदिनु पूर्णरूपमा गलत मानिन्छ, किनकि विद्यार्थीले लेख्न संघर्ष गरेन भने उसको मस्तिष्क वास्तविक रूपमा विकसित हुँदैन ।

‘पोस्ट–प्लैजिरिज्म’ युग

हामी यस्तो युगमा प्रवेश गरिरहेका छौँ जहाँ मानिस र एआईले सँगै लेखिरहेका छन्, र यसले ‘असली लेखकीय काम’ को पुरानो परिभाषालाई परिवर्तन गरिरहेको छ । यसलाई ‘पोस्ट–प्लैजिरिज्म’ भनिएको छ ,जसको अर्थ यो होइन कि चोरी अथवा बेइमानी मान्य छ । अर्थ के हो भने, यदि कसैले एआईको मद्दतबाट केही नयाँ सिर्जना गरिरहेको छ भने त्यसलाई सोझै नक्कल भन्नु उपयुक्त नहुन सक्छ । आजको आवश्यकता यही हो कि विद्यार्थीलाई एआईलाई शत्रु होइन, एक साथी बनाएर को–क्रिएट (को–क्रिएट) गर्न सिकाउनोस् ।

भविष्यका लागि पाँच डिजाइन सिद्धान्त

एआईको युगमा विद्यार्थीको क्षमताको सही परखका लागि हामीले पाँच मुख्य सिद्धान्त सुझाएका छौँ:

१) नियमहरू स्पष्ट हुनुपर्छ : शिक्षकले पहिले नै बताउनुपर्छ कि कुनै होमवर्क वा प्रोजेक्टमा एआईको मद्दत स्वीकृत छ कि होइन, र यदि छ भने कति सम्म ।

२) केवल अन्तिम नतिजा होइन, काम गर्ने प्रक्रिया नियाल्ने, विद्यार्थीले सुरु कहाँबाट गर्‍यो, नोटहरू कसरी बनायो र कति मेहनत गर्‍यो भन्ने हेरिनुपर्छ ।

३) विद्यार्थीलाई त्यस्ता कार्य दिनु जसमा मस्तिष्क निकै प्रयोग हुनुपर्छ, जस्तो कि गम्भीर समस्यामा आफ्नो विचार दिनु वा स्थानीय सन्दर्भअनुसार निर्णय लिनु, जुन एआईले सजिलै गर्न सक्दैन ।

४) विद्यार्थीलाई एआईका सीमाहरू र त्रुटिहरू चिन्न सिकाउनु ताकि उनीहरू जानून् एआई कहाँ गल्ती गरिरहेको छ वा कहाँ पूर्वाग्रह देखिन्छ ।

५) सबैभन्दा जरूरी, विद्यार्थीको आफ्नै सोचलाई महत्व दिनु । परीक्षा यस कुराको परीक्षण हुनुपर्छ कि विद्यार्थीले कुनै विषय कसरी सिक्यो र त्यसबारे उसको के व्यक्तिगत दृष्टिकोण छ, न कि केवल कति तथ्य उनीले याद गरे ।