नेपाल आज ठूलो राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक रूपान्तरणको दहारमा उभिएको छ। हालै सम्पन्न संविधानसभा निर्वाचन र स्थानीय तहदेखि संघीय संसदसम्मको चुनावले मुलुकमा स्थिर सरकारको स्थापना गरेको छ। तर यो परिवर्तन केवल राजनीतिक ढाँचामा मात्र सीमित छैन, यसले समाजका हरेक तहमा नयाँ सम्भावना र आशा जगाएको छ। यसै परिवर्तनको लहरले महिला उद्यमशीलताको क्षेत्रमा पनि गुणात्मक फड्को मार्ने स्पष्ट संकेत देखाएको छ।

नेपालको अहिलेको राजनीतिक परिवेशले महिलाहरूलाई केवल सहभागी मात्र नबनाई, आर्थिक निर्णय प्रक्रियाको केन्द्रमा पुर्याउन सक्ने सम्भावना बोकेको छ। तर, यसका लागि अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ। महिला उद्यमीहरूले वित्तीय पहुँच, बजारमा प्रतिस्पर्धा, प्रविधिको उपलब्धता र नीतिगत चुनौतीहरू सामना गरिरहेका छन्। तैपनि, परिवर्तनको गति तीव्र छ, र महिलाहरू आत्मनिर्भर हुँदै अगाडि बढिरहेका छन्।

नेपालको इतिहासमा महिलाहरूले सधैं धैर्यता र सहनशीलताको उदाहरण पेस गरेका छन्। तत्कालीन राजतन्त्रदेखि वर्तमान गणतन्त्रसम्मको यात्रामा, विशेष गरेर २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि र २०६२/६३ को अभियानले महिलाहरूले आफ्नो उपस्थिति दरिलो बनाउँदै लगे। अहिले, हरेक क्षेत्रमा महिला उद्यमीहरूको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। तथ्याङ्कअनुसार, नेपालको अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउनुपर्ने १२ करोडभन्दा बढी उद्यमहरूमा महिलाको योगदान उल्लेखनीय छ।

हालै मात्रै आएको राजनीतिक स्थिरताले महिला उद्यमशीलताको लागि नयाँ ढोका खोलेको छ। संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापनापछि बनेको सरकारले महिला-मैत्री नीतिहरू बनाउने, स्टार्टअपलाई प्रोत्साहन गर्ने र डिजिटल पूर्वाधार विस्तार गर्ने वाचा गरेको छ। यसले ग्रामीण क्षेत्रकी महिलालाई पनि आफ्नो सीप र उत्पादनलाई विश्व बजारसम्म पुर्याउने अवसर दिएको छ।

आज नेपाली महिलाहरू निम्न क्षेत्रहरूमा सक्रिय रूपले उद्यम गरिरहेका छन्:

• कृषि र कृषि प्रशोधन: अर्गानिक तरकारी, फलफूल, चिया, अलैंची, मसला र जडीबुटी उत्पादन तथा प्रशोधनमा महिला किसान र उद्यमीहरूको संख्या बढ्दो छ।

• हस्तकला तथा परम्परागत कला: पश्मिना, ढाकाको कपडा, माटोका भाँडा, सिक्री, धातुका सामान बनाउने महिला उद्यमीहरूले स्थानीय उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्याइरहेका छन्।

• खाद्य उद्योग: अचार, मुरब्बा, चटनी, पाउरोटी, बेकरी, डेरी उत्पादनमा महिला सञ्चालित साना तथा मझौला उद्यमहरू फस्टाउँदैछन्।

• डिजिटल सेवा र ई-कमर्स: कोरोनापछि ई-कमर्स प्लेटफर्ममा महिलाको प्रवेश निकै बढेको छ। सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक, इन्स्टाग्राम) मार्फत उनीहरूले आफ्ना उत्पादन बेच्दै आम्दानी गरिरहेका छन्।

यति धेरै प्रगतिका बाबजुद पनि, महिला उद्यमीहरूले अझै निकै कठिनाइहरू भोग्नुपरेको छ:

• वित्तीय पहुँचको अभाव: बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिनका लागि धितो, ग्यारेन्टर र जटिल प्रक्रियाका कारण महिला उद्यमीहरू वञ्चित छन्।

• बजारमा पहुँच: साना उद्यमका उत्पादनलाई ठुला बजारमा पुर्याउन मिडलम्यानको चक्र, ढुवानी लागत र ब्रान्डिङको अभाव अड्चन बनेको छ।

• प्रविधिको सीमित ज्ञान: ग्रामीण क्षेत्रमा इन्टरनेट, कम्प्युटर र एआई उपकरणको पहुँच न्यून छ। डिजिटल सुरक्षा र अनलाइन मार्केटिङको जानकारी अभाव छ।

• नीतिगत जटिलता: व्यवसाय दर्ता, कर, भ्याट र अन्य कानुनी प्रक्रियाहरू महिलाहरूका लागि झन्झटिलो र महँगो छ।

• सामाजिक अवरोध: परिवारको अपेक्षा, घरायसी जिम्मेवारी, पितृसत्तात्मक मानसिकताले महिला उद्यमीहरूको क्षमतालाई पूर्ण उपयोग हुन दिएको छैन।

चुनौतीहरू जति धेरै छन्, उत्तिकै अवसरहरू पनि देखा परेका छन्:

• डिजिटल प्रविधि र एआई: एआईमा आधारित च्याटबोट, सामाजिक सञ्जाल व्यवस्थापन, अनुवाद, र डिजाइन उपकरणहरूले महिला उद्यमीहरूलाई कम लागतमा व्यावसायिक देखिन मद्दत गरेको छ।

• सरकारी अनुदान र योजनाहरू: नयाँ सरकारले महिला उद्यमशीलतालाई केन्द्रित गरेर 'महिला स्टार्टअप कोष', 'डिजिटल साक्षरता अभियान', 'स्थानीय उत्पादन प्रवर्द्धन कार्यक्रम' ल्याएको छ।

• नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ (FNCCI) को सक्रियता: FNCCI ले महिला उद्यमीहरूका लागि तालिम, नेटवर्किङ, र अन्तर्राष्ट्रिय बजार पहुँचको ढोका खोल्ने प्रतिबद्धता देखाएको छ। यसले स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्म महिला व्यवसायीहरूलाई एकीकृत प्लेटफर्म दिन सक्छ।

• अन्तर्राष्ट्रिय बजार र निर्यात प्रोत्साहन: नेपाली हस्तकला, चिया, मसला, पश्मिना जस्ता उत्पादनहरूको विश्वबजारमा राम्रो माग छ। गुणस्तर प्रमाणीकरण र ब्रान्डिङमा ध्यान दिएर महिला उद्यमीहरूले निर्यात व्यापारलाई अघि बढाउन सक्छन्।

नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ र निजी क्षेत्रको भूमिका

नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ (FNCCI) जस्तो छाता संस्थाले अब केवल व्यवसायीहरूको साझा मञ्च मात्र नभई आर्थिक रूपान्तरणको नेतृत्व गर्नुपर्छ। नयाँ संघीय सरकारसँगको सहकार्यमा FNCCI ले निम्न कार्यहरू गर्नुपर्छ:

1. डिजिटल पूर्वाधार र सीप विकास: ग्रामीण क्षेत्रका महिला उद्यमीहरूलाई लक्षित गरी एआई, ई-कमर्स, डिजिटल मार्केटिङ, र डिजिटल सुरक्षाका निःशुल्क तथा सहुलियतपूर्ण तालिम सञ्चालन गर्ने।

2. नीति निर्माणमा पैरवी: सरकारलाई महिला-मैत्री ऋण सुविधा, कर छुट, साना उद्यमका लागि सहज दर्ता प्रक्रिया, र स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने नीति बनाउन दबाब दिने।

3. बजार पहुँच विस्तार: राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार मेला, बीटूबी प्लेटफर्म, सामूहिक ब्रान्डिङ योजनाहरू महिला उद्यमीहरूका लागि सञ्चालन गर्ने।

4. स्थानीय उत्पादनको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता: नेपाली उत्पादनको गुणस्तर प्रमाणीकरण (जीआई ट्याग, अर्गानिक सर्टिफिकेट) प्राप्त गर्न महिला उद्यमीहरूलाई सहयोग गर्ने।

सरकारको भूमिका र नीतिगत सुधार

हालै चुनिएको नयाँ सरकारले महिला उद्यमशीलतालाई प्राथमिकतामा राखेको घोषणा गरेको छ। तर यो केवल नीति बनाएर मात्र पूरा हुँदैन। प्रभावकारी कार्यान्वयनको लागि:

• स्थानीय तहसँगको समन्वय: प्रदेश र स्थानीय सरकारलाई महिला उद्यमशीलता केन्द्रित बजेट र कार्यक्रमहरू छुट्याउन निर्देशन दिनुपर्छ।

• ऋणको सहज पहुँच: सानो व्यवसायको लागि सहज किस्ता, धितो नभए पनि सामूहिक ग्यारेन्टी, महिला उद्यमीहरूका लागि विशेष बैंक शाखा खोल्नुपर्छ।

• प्रविधि हस्तान्तरण: दूरदराजका क्षेत्रमा इन्टरनेट पुगाउने, सार्वजनिक वाइफाई, कम्प्युटर प्रयोगशाला स्थापना गर्ने योजना ल्याउनुपर्छ।

• गुणस्तर नियन्त्रण र प्रमाणीकरण: नेपाली उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्याउन 'नेपाली ब्रान्ड' अभियान चलाउनुपर्छ। गुणस्तर प्रयोगशाला, प्याकेजिङ, र लेबलिङमा सहुलियत उपलब्ध गराउनुपर्छ।

महिला उद्यमशीलता सफल बनाउन प्राविधिक र वित्तीय सहायता मात्र पर्याप्त छैन। समाजको मानसिकता परिवर्तन हुनु अति आवश्यक छ। परिवारका सदस्य, विशेषगरी पुरुषहरूले महिलाको व्यवसायलाई सहयोग गर्नुपर्छ। छोरीबुहारीलाई घरको काममा मात्र सीमित नराखी, उनीहरूको उद्यमशीलता अभियानलाई प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। सञ्चारमाध्यमहरूले सफल महिला उद्यमीहरूको कथा प्रस्तुत गरी अरूलाई प्रेरित गर्नुपर्छ।

एक प्रसिद्ध भनाइ छ: "परिवर्तन आमाको काखबाट सुरु हुन्छ।" जब एक आमा आफ्ना बालबच्चाको उज्ज्वल भविष्यको कल्पना गर्छिन्, तब परिवार र समाज नै परिवर्तन हुन थाल्छ।

नेपाल अहिले एउटा ऐतिहासिक मोडमा छ। गणतन्त्रको स्थापनापछि बनेको स्थिर सरकारले आशा जगाएको छ, तर त्यो आशालाई मूर्त रूप दिने जिम्मा निजी क्षेत्र, नागरिक समाज र हरेक नागरिकको काँधमा छ। यस नयाँ युगमा महिला उद्यमीहरू मात्र व्यवसायको साझेदार होइनन्, तिनीहरू नै आर्थिक समृद्धिको आधार स्तम्भ हुन्।

फरक-फरक क्षेत्रका महिला उद्यमीहरूले हातेमालो गरेर, आफ्ना उत्पादनलाई डिजिटल प्लेटफर्म, गुणस्तर प्रमाणीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय नेटवर्कसँग जोडेर नेपाली अर्थतन्त्रलाई नयाँ उचाइ दिन सक्छन्।

यदि आज हामीले महिला उद्यमशीलतालाई साँच्चै प्राथमिकता दियौं भने, आगामी दशकमा नेपाल एउटा समावेशी, नवप्रवर्तनशील र समृद्ध राष्ट्रको रूपमा चिनिनेछ। त्यसैले, अबको सही कदम हो, अवसरलाई आत्मसात गर्ने, चुनौतीलाई पार गर्ने, र परिवर्तनको नेतृत्व लिने। महिला उद्यमीहरू, तपाईंहरू नै नेपालको उज्ज्वल भविष्यको मुख्य कडा हुनुहुन्छ। अब ढिला गर्ने समय छैन। उठ्नुहोस्, अगाडि बढ्नुहोस्, र नेपालको अर्थतन्त्रलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउनुहोस्।