काठमाडौं । चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले स्मार्टवाचमा जडान गर्न सकिने यस्तो अत्याधुनिक सेन्सर विकास गरेका छन्, जसले समुद्रको करिब ५०० मिटर गहिराइमा रहेको पनडुब्बीबाट उत्पन्न हुने चुम्बकीय संकेत पत्ता लगाउन सक्छ ।

यो सेन्सर चिनियाँ एकेडेमी अफ साइन्सेजअन्तर्गतको ‘हेफेई इन्स्टिच्युट्स अफ फिजिकल साइन्स’ र ‘निङ्बो इन्स्टिच्युट अफ मटेरियल्स टेक्नोलोजी एन्ड इन्जिनियरिङ’का वैज्ञानिकहरूको टोलीले विकास गरेको हो ।

‘हल इफेक्ट म्याग्नेटिक सेन्सर’ नाम दिइएको यो सेन्सर धुलोको कणभन्दा पनि सानो रहेको बताइएको छ । यसको संवेदनशीलता यति उच्च छ कि सैद्धान्तिक रूपमा यसले करिब आधा किलोमिटर टाढाबाट स्टिलले बनेको पनडुब्बीबाट उत्पन्न हुने अत्यन्त कमजोर चुम्बकीय उतारचढाव समेत पत्ता लगाउन सक्छ ।

यस अध्ययनसम्बन्धी अनुसन्धान पत्र हालै ‘फिजिकल रिभ्यु लेटर्स’ जर्नलमा प्रकाशित भएको छ । अनुसन्धानले चुम्बकीय सेन्सरमा कमजोर संकेत पत्ता लगाउन बाधा पुर्‍याउँदै आएको ‘न्वाइज’ अर्थात् विद्युतीय तथा चुम्बकीय हस्तक्षेपसम्बन्धी दशकौँ पुरानो सीमालाई चुनौती दिएको वैज्ञानिकहरूको दाबी छ ।

यस प्रविधिको प्रयोग सैन्यसँगै विभिन्न नागरिक उपकरणमा समेत गर्न सकिने बताइएको छ । यस प्रविधिको सम्भावित सैन्य प्रयोगलाई लिएर भने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ ।

विशेष गरी विश्वका विभिन्न समुद्री क्षेत्रमा गहिरो समुद्रमा माछा मार्ने चिनियाँ माछा मार्ने डुंगाका चालक तथा कामदारलाई यस्ता स्मार्टवाच उपलब्ध गराउन सकिने आशंका गरिएको छ । तीमध्ये केहीलाई चीनको ‘समुद्री मिलिसिया’सँग जोडेर हेर्ने गरिएको छ ।

‘हल इफेक्ट सेन्सर’ दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने विभिन्न उपकरणमा प्रयोग हुँदै आएका महत्वपूर्ण अवयव हुन् । स्मार्टवाच, स्मार्टफोन, कारको पाङ्ग्राको गति मापन गर्ने प्रणाली तथा अस्पतालमा प्रयोग हुने स्क्यानरलगायतका उपकरणमा यस्ता सेन्सर प्रयोग भइसकेका छन् ।

तिनीहरूले चुम्बकीय क्षेत्रको उपस्थितिमा उत्पन्न हुने अत्यन्त न्यून भोल्टेज मापन गरेर चुम्बकीय क्षेत्रको जानकारी दिन्छन् । यी सेन्सरहरू सरल, सस्ता, तीव्र र आकारमा कम्प्याक्ट हुने भएकाले पहिरनयोग्य उपकरणका लागि उपयुक्त मानिन्छन् ।

तर तिनलाई अझ सानो र बढी संवेदनशील बनाउनु लामो समयदेखि चुनौतीका रूपमा रहेको थियो । पुराना चिपमा उत्पन्न हुने अत्यधिक ‘न्वाइज’ले विशेष प्रकारको हस्तक्षेप सिर्जना गर्ने भएकाले कमजोर चुम्बकीय संकेत पहिचानमा समस्या हुँदै आएको थियो ।

पनडुब्बी पत्ता लगाउनु ‘म्याग्नेटिक एनोमली डिटेक्सन’ प्रविधिको प्रमुख सम्भावित प्रयोगमध्ये एक हो । स्टिलबाट बनेका पनडुब्बीहरू पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रमा चल्दा तिनले गतिशील चुम्बकको जस्तो व्यवहार गर्छन् ।

यसले वरपरको चुम्बकीय क्षेत्रको वितरणमा सामान्य अवस्थाभन्दा फरक परिवर्तन अर्थात् ‘म्याग्नेटिक एनोमली’ सिर्जना गर्छ । नयाँ सेन्सरले पनडुब्बीको आवतजावतबाट उत्पन्न हुने यस्तै अत्यन्त कमजोर चुम्बकीय असामान्यता पत्ता लगाउने उद्देश्य राख्छ । 

यद्यपि, यसको हालको संवेदनशीलताले नजिकको दूरीमा पनडुब्बी पहिचान गर्न सम्भव भए पनि निकै लामो दूरीबाट पत्ता लगाउन भने अझै पर्याप्त नरहेको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन् ।