काठमाडौं । भारत र जापानले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) क्षेत्रमा सहकार्यलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने महत्त्वाकांक्षी रोडम्याप सार्वजनिक गरेका छन् । दुवै देशले संयुक्त अनुसन्धान, सुरक्षित एआई पूर्वाधार निर्माण, एआई शासन (गभर्नेन्स), साइबर सुरक्षा, दक्ष जनशक्ति आदान प्रदान तथा खुला स्रोत (ओपन सोर्स) एआई विकासमा सहकार्य विस्तार गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका हुन् ।

भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र जापानकी प्रधानमन्त्री सानाए ताकाइची बीच नयाँदिल्लीमा भएको द्विपक्षीय वार्तापछि यो सहकार्यको घोषणा गरिएको हो । दुवै नेताले एआईलाई आर्थिक विकास, राष्ट्रिय सुरक्षा र विश्वव्यापी शासन प्रणालीमा गहिरो प्रभाव पार्ने भविष्यनिर्धारक प्रविधिका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।

संयुक्त वक्तव्यअनुसार दुवै देशले जापान–भारत एआई सहयोग पहल (Japan-India AI Cooperation Initiative–JAI) अन्तर्गत सहकार्यलाई थप सुदृढ बनाउने र यस वर्षको सुरुआतमै सुरु गरिएको एआई रणनीतिक संवाद (AI Strategic Dialogue) लाई निरन्तरता दिने सहमति गरेका छन् ।

एआई गभर्नेन्सदेखि साइबर सुरक्षासम्म सहकार्य
भारत र जापानले सुरक्षित, भरपर्दो, विश्वसनीय र समावेशी एआई विकासका लागि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा संयुक्त रूपमा काम गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन् । यसका लागि जी–२० (G20), आर्थिक सहयोग तथा विकास संगठन (OECD), ग्लोबल पार्टनरसिप अन एआई (GPAI) तथा संयुक्त राष्ट्रसंघ (UN) जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामा सहकार्यलाई अझ बलियो बनाइनेछ ।

दुवै देशले हिरोसिमा एआई प्रक्रिया (Hiroshima AI Process) प्रतिको समर्थन दोहोर्याउँदै हालै सम्पन्न नयाँदिल्ली एआई इम्प्याक्ट समिटका निष्कर्षलाई पनि स्वागत गरेका छन् ।

त्यसैगरी एआईमा आधारित साइबर सुरक्षा, महत्वपूर्ण डिजिटल पूर्वाधारको सुरक्षा तथा अत्याधुनिक एआई मोडेलहरूको सुरक्षित विकास र प्रयोगमा पनि सहकार्य विस्तार गरिने भएको छ । साथै, एआई प्रविधिको बढ्दो प्रयोगसँगै बालबालिकाको सुरक्षाका लागि आवश्यक सुरक्षा मापदण्ड विकास गर्नुपर्नेमा पनि दुवै देश सहमत भएका छन् ।

डेटा सेन्टर, चिप र एआई पूर्वाधारमा संयुक्त लगानी
भारत र जापानले सुरक्षित डिजिटल पूर्वाधार निर्माणमा पनि सहकार्य बढाउने भएका छन् । यसअन्तर्गत डेटा सेन्टर, ग्राफिक्स प्रोसेसिङ युनिट (GPU), सेमिकन्डक्टर उत्पादन तथा एआई आपूर्ति शृङ्खलालाई थप सुरक्षित र दिगो बनाउने योजना छ ।

दुवै देशले आर्थिक सुरक्षाको दृष्टिकोणबाट एआई प्रविधिको सम्पूर्ण संरचनामा रहेका अवसर र सम्भावित जोखिमहरूको संयुक्त अध्ययनसमेत गर्नेछन् ।

विश्वविद्यालय र निजी क्षेत्रबीच पनि सहकार्य
दुई देशका शैक्षिक संस्था तथा प्रविधि कम्पनीहरूबीच पनि विभिन्न समझदारी भएका छन् । यसअन्तर्गत आईआईटी बम्बई (IIT Bombay), भारतजेन टेक्नोलोजी फाउन्डेसन (BharatGen Technology Foundation) र जापानको नेसनल इन्स्टिच्युट अफ इन्फर्मेटिक्स (National Institute of Informatics) बीच ठूलो भाषा मोडेल (Large Language Models–LLM) सम्बन्धी संयुक्त अनुसन्धान गर्ने सहमति भएको छ ।

त्यस्तै भारतको सर्वम (Sarvam) र जापानको Preferred Networks बीच एआई प्रविधिको सम्पूर्ण प्रणालीमा सहकार्य गर्ने तथा India AI र जापानको अर्थ, व्यापार तथा उद्योग मन्त्रालय (METI) बीच एआई स्टार्टअप तथा कम्पनीहरूलाई सहयोग गर्ने सम्झौता पनि भएको छ ।

सन् २०३० सम्म ५०० भारतीय एआई विज्ञ जापान लैजाने लक्ष्य
दुवै देशले दक्ष जनशक्ति विकासलाई पनि सहकार्यको प्रमुख आधार बनाएका छन् । जनवरी २०२६ मा सम्पन्न भारत–जापान विदेशमन्त्रीस्तरीय रणनीतिक संवादमा गरिएको प्रतिबद्धताअनुसार सन् २०३० सम्म ५०० जना उच्च दक्ष भारतीय एआई विशेषज्ञलाई जापानमा रोजगारी तथा अनुसन्धानका अवसर उपलब्ध गराउने लक्ष्य पुन: दोहोर्याइएको छ ।

यसका साथै संयुक्त अनुसन्धान, इन्टर्नसिप, रोजगारीका अवसर तथा उद्योग–विश्वविद्यालयबीच सहकार्य विस्तार गर्ने सहमति पनि भएको छ ।

‘एआई फर अल’ अवधारणामा जोड
भारत र जापानले बहुभाषिक (Multilingual) तथा खुला स्रोत (Open Source) एआई मोडेल विकास, वैज्ञानिक अनुसन्धानमा एआईको प्रयोग तथा सार्वजनिक–निजी साझेदारीमार्फत समाज र रणनीतिक आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने एआई समाधान विकासमा पनि सहकार्य गर्ने भएका छन् ।

दुवै देशले ‘एआई फर अल (AI for All)’ अवधारणा प्रति आफ्नो प्रतिबद्धता दोहोर्याउँदै हिन्द–प्रशान्त क्षेत्र (Indo-Pacific) र विश्व दक्षिण (Global South) का देशहरूमा एआई क्षमता विकास, प्राविधिक सहयोग तथा ज्ञान आदान–प्रदानमा पनि सहकार्य विस्तार गर्ने घोषणा गरेका छन् ।

विश्लेषकहरूका अनुसार भारत–जापानबीच भएको यो नयाँ सहकार्यले एआई प्रविधिमा दुवै देशको रणनीतिक साझेदारीलाई थप मजबुत बनाउने मात्र होइन, सुरक्षित, विश्वसनीय र समावेशी एआई विकासका लागि एशियामा नयाँ सहकार्यको ढोका पनि खोल्ने अपेक्षा गरिएको छ ।