काठमाडौं । धेरैजसोको एआईले कहिल्यै गल्ती गर्दैनन् भन्ने आमबुझाई रहेको छ । तर सन् २०२४ मा वैज्ञानिकहरूको एउटा सानो प्रयोगले यो दाबी गलत रहेको पुष्टि गरेको छ । केही समयअघिसम्म कसैले पनि “बिक्सोनिमेनिया” (Bixonimania) नामको रोगबारे सुनेको थिएनन् । त्यसपछि अचानक केही वैज्ञानिकहरूले इन्टरनेटमा एउटा अनुसन्धानपत्र राखे, जसमा कम्प्युटरको अत्यधिक प्रयोगले आँखामा यो खतरनाक रोग हुन्छ भन्ने दाबी गरिएको थियो ।

रोचक कुरा के थियो भने, यो पूरा अनुसन्धान, लेखकका नाम, उनीहरूको संस्था र यहाँसम्म कि वित्तपोषणको स्रोत समेत पूर्ण रूपमा नक्कली थिए । तर च्याटजीपीटी र जेमिनी जस्ता एआई उपकरणहरूले बिना कुनै जाँच यो झूटलाई सत्य मानेर इन्टरनेटमा यसलाई एउटा वास्तविक रोगझैँ प्रस्तुत गर्न थाले ।

यो नक्कली जानकारीलाई च्याटजीपीटी र जेमिनी जस्ता ठूला एआई मोडेलहरूले पनि सत्य ठाने । यी मोडेलहरूले यस रोगलाई एउटा वास्तविक स्वास्थ्य अवस्था झैँ प्रस्तुत गरे, जसले गर्दा भ्रम झन् बलियो बन्यो । यो घटनाले देखाउँछ कि एआई प्रणालीहरू पनि गलत वा भ्रामक जानकारीबाट प्रभावित हुन सक्छन्, विशेष गरी जब डेटा विश्वसनीय देखिन्छ ।

बिक्सोनिमेनियाको मात्रै कुरा होइन । आजको समयमा चाहे एआई होस् वा मानिस, दुवै गलत जानकारीको शिकार हुन सक्छन् । यसको पछाडि मानिसको मानसिक प्रवृत्ति, पूर्वाग्रह र अरूमा निर्भर भएर जानकारी प्राप्त गर्ने बानी पनि जिम्मेवार हुन्छ । यही कारणले गलत जानकारी तीव्र गतिमा फैलिन्छ र मानिसहरूले त्यसलाई सत्य मान्न थाल्छन् ।

क्याम्ब्रिज फेस्टिभलमा भएको अनौठो प्रयोग

हालै क्याम्ब्रिज फेस्टिभलमा एउटा विशेष प्रयोग गरिएको थियो, जहाँ “द ट्रेटर्स” थिममा आधारित एउटा विज्ञान कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो । यसमा चार जना प्यानलिस्टहरूले आफ्नो अनुसन्धान प्रस्तुत गरे, तर तीमध्ये केहीको जानकारी पूर्ण रूपमा गलत थियो । दर्शकहरूले कसले सत्य बोलिरहेको छ र कसले झूट भन्ने छुट्याउनु पर्ने थियो । रोचक कुरा के रह्यो भने, धेरैजसो मानिसहरू सही र गलत पहिचान गर्न चुके ।

यस प्रयोगमा पत्ता लाग्यो कि मानिसहरू केवल जानकारी मात्र होइन, प्रस्तुतीकरणको तरिका, भाषा, कपडा, एक्सेन्ट र व्यक्तिगत पृष्ठभूमिका आधारमा पनि निर्णय गर्छन् । धेरैपटक दर्शकहरूले वास्तविक अनुसन्धानलाई गलत ठाने, जबकि झूटो जानकारी दिनेहरूलाई अझ विश्वसनीय माने । यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि हामी प्रायः सतही संकेतका आधारमा निर्णय गर्छौं ।

विशेषज्ञहरूको मतमा केवल प्राविधिक वा गणितीय ज्ञान पर्याप्त हुँदैन । मानिसमा क्रिटिकल थिंकिङ, अर्थात् तार्किक सोच विकास गर्नु पनि त्यत्तिकै आवश्यक छ । आजको समयमा शिक्षा प्रणालीमा विज्ञान र गणितमा जोड दिइँदैछ, तर आलोचनात्मक सोचलाई त्यति प्राथमिकता दिइएको छैन । यही कारणले मानिसहरू सजिलै गलत जानकारीको जालमा फस्छन् ।